संस्कृत

Adhyaya 6

आत्मसंयमयोगः

The Yoga of Self-Restraint

47 श्लोक

47 श्लोक

  1. 1

    अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।

    स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

    anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |

    sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्री भगवान ने आखेआ: जेह्ड़ा कर्म दे फल पर टिके बिना करने जोग कर्म करदा ऐ, ओह्गै संन्यासी ते योगी ऐ, ओह् नेईं जेह्ड़ा सिर्फ पवित्र अग्ग जां कम्म-काज छोड़ी दिंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।

    न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥

    yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |

    na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana ||

    मशीन मसौदा

    हे पांडु दे पुत्तर, जिसी लोक संन्यास आखदे न, उसी योग जान, कीजे संकल्प छोड़े बिना कोई योगी नेईं बनदा।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

    योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

    ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |

    yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||

    मशीन मसौदा

    योग उप्पर चढ़ने दी चाह् रक्खने आह्ले मुनि आस्तै कर्म गी साधन आखेआ गेआ ऐ। उसै मुनि आस्तै, योग उप्पर चढ़ी जाने परैंत, शांति गी साधन आखेआ गेआ ऐ।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।

    सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

    yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |

    sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ||

    मशीन मसौदा

    जिसलै मनुक्ख इंद्रियें दे विशें च ते कर्में च नेईं बज्झदा, ते सारे संकल्पें गी छोड़ी दिंदा ऐ, उसलै उसी योग उप्पर चढ़े दा आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।

    आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

    uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |

    ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    मनुक्ख अपने आपै गी अपने आप कन्नै उप्पर चुक्कै ते अपने आपै गी थल्लै नेईं डिग्गन देऐ, कीजे आपा गै अपने आपै दा मित्तर ऐ ते आपा गै अपने आपै दा दुश्मन।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।

    अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

    bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |

    anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||

    मशीन मसौदा

    जिसने अपने आप कन्नै अपने आप गी जित्ती लेदा ऐ, उसदे आस्तै आपा मित्तर ऐ। पर जिसने अपने आप गी नेईं जित्तेआ, उसदा आपा दुश्मन आंगर बैर करदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।

    शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

    jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |

    śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिसने अपने आप गी जित्ती लेदा ऐ ते जेह्ड़ा शांत ऐ, उसदा परमात्मा ठंड ते गर्मी, सुख ते दुख, मान ते अपमान च बी टिके दा रौंह्दा ऐ।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

    युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

    jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |

    yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिस योगी दी आत्मा ज्ञान ते विज्ञान कन्नै तृप्त ऐ, जेह्ड़ा अहरन आंगर अडोल ऐ, जिसदियां इंद्रियां बस्स च न, ते जिसदे आस्तै मिट्टी दा ढेला, पत्थर ते सोना इक बराबर न, उसी योग कन्नै जुड़े दा आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

    साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

    suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |

    sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा भला चाह्ने आह्ले, मित्तर ते दुश्मन, उदासीन ते तटस्थ, नफरत दे जोग ते सक-सबंधी, ते सज्जनें ते पापियें गी बी इक बराबर मनै कन्नै दिक्खदा ऐ, ओह् सारें थमां उत्तम ऐ।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

    एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

    yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |

    ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    योगी गी इकांत थाह्र च, कल्ले रेहियै, मन ते शरीर गी बस्स च रक्खियै, आस ते संग्रह थमां मुक्त होइयै, सदा मन गी योग च लाना चाहिदा।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

    नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

    śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |

    nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||

    मशीन मसौदा

    साफ थाह्र पर ओह् अपने आस्तै इक पक्का आसन बिछाऽ, नां बड़ा उच्चा ते नां बड़ा नींदा, जिस उप्पर इक दे उप्पर इक कुशा घा, मृगछाला ते कपड़ा बिछे दा होऐ।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

    उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

    tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |

    upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ||

    मशीन मसौदा

    उस आसन उप्पर बेहियै, मन गी इक थाह्र टिकाइयै ते मन ते इंद्रियें दियें हरकतें गी बस्स च रक्खियै, आत्मा दी शुद्धि आस्तै योग दा अभ्यास करै।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

    सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

    samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |

    samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||

    मशीन मसौदा

    शरीर, सिर ते गर्दन गी सिद्धा ते अचल रक्खियै, टिकियै, अपने नक्कै दी नोक पर नजर टिकाइयै ते कुसै होर पासै नेईं दिक्खदे होई,

    मशीन मसौदा
  14. 14

    प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

    मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

    praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |

    manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ||

    मशीन मसौदा

    शांत मनै कन्नै ते डर थमां मुक्त, ब्रह्मचर्य दे बरत च पक्का, मन गी बस्स च रक्खियै, मेरे च चित्त लाइयै, मिगी परम मन्नियै योग कन्नै जुड़ियै बौह्ना चाहिदा।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।

    शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥

    yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |

    śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    इस चाल्ली सदा अपने आप गी योग च लांदे होई, बस्स च रक्खे दे मनै आह्ला योगी उस शांति गी पांदा ऐ जेह्ड़ी निर्वाण च पूरी होंदी ऐ ते मेरे च टिकी दी ऐ।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

    न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

    nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |

    na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, योग नां मता खाने आह्ले आस्तै ऐ, नां बिल्कुल नेईं खाने आह्ले आस्तै, नां मता सौने आह्ले आस्तै ते नां मता जागने आह्ले आस्तै।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

    युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥

    yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |

    yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा खाने ते मनोरंजन च संतुलत ऐ, कम्म दे जतन च संतुलत ऐ, सौने ते जागने च संतुलत ऐ, उसदे आस्तै योग दुखें दा नाश करने आह्ला बनी जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

    निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

    yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |

    niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ||

    मशीन मसौदा

    जिसलै बस्स च कीता गेदा मन सिर्फ आत्मा च टिकी जंदा ऐ ते कुसै बी कामना दी चीज आस्तै तांह्ग नेईं रखदा, उसलै मनुक्ख गी योग कन्नै जुड़े दा आखेआ जंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

    योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥

    yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |

    yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हवा थमां बचे दी थाह्र च रक्खेआ दीया नेईं झुलदा: बस्स च कीते गेदे मनै आह्ले, आत्मा दे योग दा अभ्यास करने आह्ले योगी आस्तै एह्गै उपमा चेतै कीती जंदी ऐ।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

    यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥

    yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |

    yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ||

    मशीन मसौदा

    जिसलै योग दे अभ्यास कन्नै रोकेआ गेदा मन शांत होई जंदा ऐ, ते जिसलै आत्मा कन्नै आत्मा गी दिक्खियै मनुक्ख आत्मा च संतुश्ट रौंह्दा ऐ,

    मशीन मसौदा
  21. 21

    सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

    वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥

    sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam |

    vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिसलै मनुक्ख उस बेअंत सुख गी जानदा ऐ जेह्ड़ा बुद्धि कन्नै पकड़ेआ जंदा ऐ ते इंद्रियें थमां परे ऐ, ते उत्थें टिकियै कदें सच्चाई थमां नेईं डोलदा,

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

    यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥

    yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |

    yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||

    मशीन मसौदा

    जिसी पाइयै ओह् कुसै होर लाभ गी उस थमां बड्डा नेईं मनदा, ते जिस च टिकियै भारी दुख बी उसी नेईं हिलाई सकदा,

    मशीन मसौदा
  23. 23

    तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।

    स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

    taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |

    sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā ||

    मशीन मसौदा

    उसी योग आखे दा जान: दुखै कन्नै जुड़ाऽ थमां बिछोड़ा। इस योग दा अभ्यास पक्के इरादे कन्नै ते बिना हौसला हारे मनै कन्नै करना चाहिदा।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

    मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

    saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |

    manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ||

    मशीन मसौदा

    संकल्प थमां उपजियां सारियां कामनां पूरी चाल्ली छोड़ियै, ते सिर्फ मनै कन्नै इंद्रियें दे सारे समूह् गी हर पासेआ रोकियै,

    मशीन मसौदा
  25. 25

    शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

    आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥

    śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā |

    ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||

    मशीन मसौदा

    ओह् धीरज कन्नै पक्की कीती गेदी बुद्धि कन्नै हौले-हौले शांत होऐ। मनै गी आत्मा च टिकाइयै किश बी नेईं सोचै।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

    ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥

    yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |

    tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||

    मशीन मसौदा

    बेचैन ते चंचल मन जित्थें-जित्थें भटकी जा, उत्थुआं उसी परताइयै सिर्फ आत्मा च बस्स च आह्नै।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।

    उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥

    praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |

    upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ||

    मशीन मसौदा

    जिस योगी दा मन शांत ऐ, जिसदा रजस् ठंडा पेई गेदा ऐ, जेह्ड़ा दोश थमां मुक्त ऐ ते ब्रह्म कन्नै इक होई गेदा ऐ, उसी परम सुख मिलदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।

    सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

    yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |

    sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ||

    मशीन मसौदा

    इस चाल्ली सदा अपने आप गी जोड़दे होई, दोश थमां मुक्त योगी सौखे गै ब्रह्म दे स्पर्श दा बेअंत सुख पाई लैंदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।

    ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

    sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |

    īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिसदी आत्मा योग कन्नै जुड़ी दी ऐ ते जेह्ड़ा हर थाह्र इक्को जेहा दिक्खदा ऐ, ओह् आत्मा गी सारे प्राणियें च ते सारे प्राणियें गी आत्मा च दिक्खदा ऐ।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

    तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

    yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |

    tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||

    मशीन मसौदा

    जेह्ड़ा मिगी हर थाह्र दिक्खदा ऐ ते सब किश मेरे च दिक्खदा ऐ, उसदे आस्तै मैं कदें ओझल नेईं होंदा, ते ओह् मेरे आस्तै कदें ओझल नेईं होंदा।

    मशीन मसौदा