74 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
यद् आत्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितम् एव मे
ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मे ऽभिकाङ्क्षिणः
śrībhagavān uvāca
yad āttha māṃ mahābhāga taccikīrṣitam eva me
brahmā bhavo lokapālāḥ svarvāsaṃ me 'bhikāṅkṣiṇaḥ
- 2
मया निष्पादितं ह्य् अत्र देवकार्यम् अशेषतः
यदर्थम् अवतीर्णो ऽहम् अंशेन ब्रह्मणार्थितः
mayā niṣpāditaṃ hy atra devakāryam aśeṣataḥ
yadartham avatīrṇo 'ham aṃśena brahmaṇārthitaḥ
- 3
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्य् अन्योन्यविग्रहात्
समुद्रः सप्तमे ह्य् एनां पुरीं च प्लावयिष्यति
kulaṃ vai śāpanirdagdhaṃ naṅkṣyaty anyonyavigrahāt
samudraḥ saptame hy enāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati
- 4
यर्ह्य् एवायं मया त्यक्तो लोको ऽयं नष्टमङ्गलः
भविष्यत्य् अचिरात्साधो कलिनापि निराकृतः
yarhy evāyaṃ mayā tyakto loko 'yaṃ naṣṭamaṅgalaḥ
bhaviṣyaty acirātsādho kalināpi nirākṛtaḥ
- 5
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले
जनो ऽभद्ररुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे
na vastavyaṃ tvayaiveha mayā tyakte mahītale
jano 'bhadrarucirbhadra bhaviṣyati kalau yuge
- 6
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु
मय्य् आवेश्य मनः सम्यक्समदृग्विचरस्व गाम्
tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ svajanabandhuṣu
mayy āveśya manaḥ samyaksamadṛgvicarasva gām
- 7
यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम्
yad idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ
naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyāmanomayam
- 8
पुंसो ऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक्
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा
puṃso 'yuktasya nānārtho bhramaḥ sa guṇadoṣabhāk
karmākarmavikarmeti guṇadoṣadhiyo bhidā
- 9
तस्माद्युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदम्जगत्
आत्मनीक्षस्व विततम् आत्मानं मय्य् अधीश्वरे
tasmādyuktendriyagrāmo yuktacitta idamjagat
ātmanīkṣasva vitatam ātmānaṃ mayy adhīśvare
- 10
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम्
आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे
jñānavijñānasaṃyukta ātmabhūtaḥ śarīriṇām
ātmānubhavatuṣṭātmā nāntarāyairvihanyase
- 11
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः
doṣabuddhyobhayātīto niṣedhānna nivartate
guṇabuddhyā ca vihitaṃ na karoti yathārbhakaḥ
- 12
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः
पश्यन्मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः
sarvabhūtasuhṛcchānto jñānavijñānaniścayaḥ
paśyanmadātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ
- 13
श्रीशुक उवाच
इत्य् आदिष्टो भगवता महाभागवतो नृप
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुर् अच्युतम्
śrīśuka uvāca
ity ādiṣṭo bhagavatā mahābhāgavato nṛpa
uddhavaḥ praṇipatyāha tattvaṃ jijñāsur acyutam
- 14
श्रीउद्धव उवाच
योगेश योगविन्यास योगात्मन्योगसम्भव
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः
śrīuddhava uvāca
yogeśa yogavinyāsa yogātmanyogasambhava
niḥśreyasāya me proktastyāgaḥ saṃnyāsalakṣaṇaḥ
- 15
त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन्कामानां विषयात्मभिः
सुतरां त्वयि सर्वात्मन्न् अभक्तैर् इति मे मतिः
tyāgo 'yaṃ duṣkaro bhūmankāmānāṃ viṣayātmabhiḥ
sutarāṃ tvayi sarvātmann abhaktair iti me matiḥ
- 16
सो ऽहं ममाहम् इति मूढमतिर्विगाढस्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे
तत्त्व् अञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्न् अनुशाधि भृत्यम्
so 'haṃ mamāham iti mūḍhamatirvigāḍhastvanmāyayā viracitātmani sānubandhe
tattv añjasā nigaditaṃ bhavatā yathāhaṃ saṃsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam
- 17
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः
satyasya te svadṛśa ātmana ātmano 'nyaṃ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe
sarve vimohitadhiyastava māyayeme brahmādayastanubhṛto bahirarthabhāvāḥ
- 18
तस्माद्भवन्तम् अनवद्यम् अनन्तपारं सर्वज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम्
निर्विण्णधीर् अहम् उ हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये
tasmādbhavantam anavadyam anantapāraṃ sarvajñam īśvaram akuṇṭhavikuṇṭhadhiṣṇyam
nirviṇṇadhīr aham u he vṛjinābhitapto nārāyaṇaṃ narasakhaṃ śaraṇaṃ prapadye
- 19
श्रीभगवान् उवाच
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः
समुद्धरन्ति ह्य् आत्मानम् आत्मनैवाशुभाशयात्
śrībhagavān uvāca
prāyeṇa manujā loke lokatattvavicakṣaṇāḥ
samuddharanti hy ātmānam ātmanaivāśubhāśayāt
- 20
आत्मनो गुरुर् आत्मैव पुरुषस्य विशेषतः
यत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयो ऽसाव् अनुविन्दते
ātmano gurur ātmaiva puruṣasya viśeṣataḥ
yatpratyakṣānumānābhyāṃ śreyo 'sāv anuvindate
- 21
पुरुषत्वे च मां धीराः सांख्ययोगविशारदाः
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम्
puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṃkhyayogaviśāradāḥ
āvistarāṃ prapaśyanti sarvaśaktyupabṛṃhitam
- 22
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः
बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया
ekadvitricatuṣpādo bahupādastathāpadaḥ
bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭāstāsāṃ me pauruṣī priyā
- 23
अत्र मां मृगयन्त्य् अद्धा युक्ता हेतुभिर् ईश्वरम्
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गैर् अग्राह्यम् अनुमानतः
atra māṃ mṛgayanty addhā yuktā hetubhir īśvaram
gṛhyamāṇairguṇairliṅgair agrāhyam anumānataḥ
- 24
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
अवधूतस्य संवादं यदोर् अमिततेजसः
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
avadhūtasya saṃvādaṃ yador amitatejasaḥ
- 25
अवधूतं द्वियं कंचिच्चरन्तम् अकुतोभयम्
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित्
avadhūtaṃ dviyaṃ kaṃciccarantam akutobhayam
kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharmavit
- 26
श्रीयदुर् उवाच
कुतो बुद्धिर् इयं ब्रह्मन्न् अकर्तुः सुविशारदा
याम् आसाद्य भवाल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत्
śrīyadur uvāca
kuto buddhir iyaṃ brahmann akartuḥ suviśāradā
yām āsādya bhavāllokaṃ vidvāṃścarati bālavat
- 27
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः
हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः
prāyo dharmārthakāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ
hetunaiva samīhanta āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ
- 28
त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगो ऽमृतभाषणः
न कर्ता नेहसे किंचिज्जडोन्मत्तपिशाचवत्
tvaṃ tu kalpaḥ kavirdakṣaḥ subhago 'mṛtabhāṣaṇaḥ
na kartā nehase kiṃcijjaḍonmattapiśācavat
- 29
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना
न तप्यसे ऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः
janeṣu dahyamāneṣu kāmalobhadavāgninā
na tapyase 'gninā mukto gaṅgāmbhaḥstha iva dvipaḥ
- 30
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्न् आत्मन्य् आनन्दकारणम्
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः
tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahmann ātmany ānandakāraṇam
brūhi sparśavihīnasya bhavataḥ kevalātmanaḥ

