48 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा
वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागम् आयुषः
śrībhagavān uvāca
vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā
vana eva vasecchāntastṛtīyaṃ bhāgam āyuṣaḥ
- 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत्
वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा
kandamūlaphalairvanyairmedhyairvṛttiṃ prakalpayet
vasīta valkalaṃ vāsastṛṇaparṇājināni vā
- 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद्दतः
न धावेद् अप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः
keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāddataḥ
na dhāved apsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ
- 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन्वर्षास्व् आसारषाड्जले
आकण्ठमग्नः शिशिर एवं वृत्तस्तपश्चरेत्
grīṣme tapyeta pañcāgnīnvarṣāsv āsāraṣāḍjale
ākaṇṭhamagnaḥ śiśira evaṃ vṛttastapaścaret
- 5
अग्निपक्वं समश्नीयात्कालपक्वम् अथापि वा
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा
agnipakvaṃ samaśnīyātkālapakvam athāpi vā
ulūkhalāśmakuṭṭo vā dantolūkhala eva vā
- 6
स्वयं संचिनुयात्सर्वम् आत्मनो वृत्तिकारणम्
देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम्
svayaṃ saṃcinuyātsarvam ātmano vṛttikāraṇam
deśakālabalābhijño nādadītānyadāhṛtam
- 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान्
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी
vanyaiścarupuroḍāśairnirvapetkālacoditān
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī
- 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत्
चातुर्मास्यानि च मुनेर् आम्नातानि च नैगमैः
agnihotraṃ ca darśaśca paurṇamāsaśca pūrvavat
cāturmāsyāni ca muner āmnātāni ca naigamaiḥ
- 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसंततः
मां तपोमयम् आराध्य ऋषिलोकाद् उपैति माम्
evaṃ cīrṇena tapasā munirdhamanisaṃtataḥ
māṃ tapomayam ārādhya ṛṣilokād upaiti mām
- 10
यस्त्व् एतत्कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत्
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्बालिशः को ऽपरस्ततः
yastv etatkṛcchrataścīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat
kāmāyālpīyase yuñjyādbāliśaḥ ko 'parastataḥ
- 11
यदासौ नियमे ऽकल्पो जरया जातवेपथुः
आत्मन्य् अग्नीन्समारोप्य मच्चित्तो ऽग्निं समाविशेत्
yadāsau niyame 'kalpo jarayā jātavepathuḥ
ātmany agnīnsamāropya maccitto 'gniṃ samāviśet
- 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु
विरागो जायते सम्यङ्न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः
yadā karmavipākeṣu lokeṣu nirayātmasu
virāgo jāyate samyaṅnyastāgniḥ pravrajettataḥ
- 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वम् ऋत्विजे
अग्नीन्स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्
iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvam ṛtvije
agnīnsvaprāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet
- 14
विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः
विघ्नान्कुर्वन्त्य् अयं ह्य् अस्मान् आक्रम्य समियात्परम्
viprasya vai saṃnyasato devā dārādirūpiṇaḥ
vighnānkurvanty ayaṃ hy asmān ākramya samiyātparam
- 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम्
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्याम् अन्यत्किंचिद् अनापदि
bibhṛyāccenmunirvāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyām anyatkiṃcid anāpadi
- 16
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम्
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam
satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret
- 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम्
न ह्य् एते यस्य सन्त्य् अङ्ग वेणुभिर्न भवेद्यतिः
maunānīhānilāyāmā daṇḍā vāgdehacetasām
na hy ete yasya santy aṅga veṇubhirna bhavedyatiḥ
- 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान्वर्जयंश्चरेत्
सप्तागारान् असंक्ᄆप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता
bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyānvarjayaṃścaret
saptāgārān asaṃkᄆptāṃstuṣyellabdhena tāvatā
- 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषम् आहृतम्
bahirjalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāgyataḥ
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣam āhṛtam
- 20
एकश्चरेन्महीम् एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान्समदर्शनः
ekaścarenmahīm etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ
ātmakrīḍa ātmarata ātmavānsamadarśanaḥ
- 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः
आत्मानं चिन्तयेद् एकम् अभेदेन मया मुनिः
viviktakṣemaśaraṇo madbhāvavimalāśayaḥ
ātmānaṃ cintayed ekam abhedena mayā muniḥ
- 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः
anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā
bandha indriyavikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ
- 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनिः
विरक्तः क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत्
tasmānniyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena carenmuniḥ
viraktaḥ kṣudrakāmebhyo labdhvātmani sukhaṃ mahat
- 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान्भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत्
पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम्
puragrāmavrajānsārthānbhikṣārthaṃ praviśaṃścaret
puṇyadeśasaricchailavanāśramavatīṃ mahīm
- 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्व् अभीक्ष्णं भैक्ष्यम् आचरेत्
संसिध्यत्य् आश्व् असंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा
vānaprasthāśramapadeṣv abhīkṣṇaṃ bhaikṣyam ācaret
saṃsidhyaty āśv asaṃmohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā
- 26
नैतद्वस्तुतया पश्येद्दृश्यमानं विनश्यति
असक्तचित्तो विरमेद् इहामुत्रचिकीर्षितात्
naitadvastutayā paśyeddṛśyamānaṃ vinaśyati
asaktacitto viramed ihāmutracikīrṣitāt
- 27
यद् एतद् आत्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम्
सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत्स्मरेत्
yad etad ātmani jaganmanovākprāṇasaṃhatam
sarvaṃ māyeti tarkeṇa svasthastyaktvā na tatsmaret
- 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः
सलिङ्गान् आश्रमांस्त्यक्त्वा चरेद् अविधिगोचरः
jñānaniṣṭho virakto vā madbhakto vānapekṣakaḥ
saliṅgān āśramāṃstyaktvā cared avidhigocaraḥ
- 29
बुधो बालकवत्क्रीडेत्कुशलो जडवच्चरेत्
वदेद् उन्मत्तवद्विद्वान्गोचर्यां नैगमश्चरेत्
budho bālakavatkrīḍetkuśalo jaḍavaccaret
vaded unmattavadvidvāngocaryāṃ naigamaścaret
- 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकः
शुष्कवादविवादे न कंचित्पक्षं समाश्रयेत्
vedavādarato na syānna pāṣaṇḍī na haitukaḥ
śuṣkavādavivāde na kaṃcitpakṣaṃ samāśrayet

