37 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
मयोदितेष्व् अवहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः
वर्णाश्रमकुलाचारम् अकामात्मा समाचरेत्
śrībhagavān uvāca
mayoditeṣv avahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ
varṇāśramakulācāram akāmātmā samācaret
- 2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम्
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम्
anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam
- 3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः
नानात्मकत्वाद्विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः
suptasya viṣayāloko dhyāyato vā manorathaḥ
nānātmakatvādviphalastathā bhedātmadhīrguṇaiḥ
- 4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदनाम्
nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparastyajet
jijñāsāyāṃ sampravṛtto nādriyetkarmacodanām
- 5
यमान् अभीक्ष्णं सेवेत नियमान्मत्परः क्वचित्
मदभिज्ञं गुरुं शान्तम् उपासीत मदात्मकम्
yamān abhīkṣṇaṃ seveta niyamānmatparaḥ kvacit
madabhijñaṃ guruṃ śāntam upāsīta madātmakam
- 6
अमान्य् अमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः
असत्वरो ऽर्थजिज्ञासुर् अनसूयुर् अमोघवाक्
amāny amatsaro dakṣo nirmamo dṛḍhasauhṛdaḥ
asatvaro 'rthajijñāsur anasūyur amoghavāk
- 7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु
उदासीनः समं पश्यन्सर्वेष्व् अर्थम् इवात्मनः
jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇādiṣu
udāsīnaḥ samaṃ paśyansarveṣv artham ivātmanaḥ
- 8
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद्देहाद् आत्मेक्षिता स्वदृक्
यथाग्निर्दारुणो दाह्याद्दाहको ऽन्यः प्रकाशकः
vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāddehād ātmekṣitā svadṛk
yathāgnirdāruṇo dāhyāddāhako 'nyaḥ prakāśakaḥ
- 9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान्गुणान्
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान्परः
nirodhotpattyaṇubṛhannānātvaṃ tatkṛtānguṇān
antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṃ dehaguṇānparaḥ
- 10
यो ऽसौ गुणैर्विरचितो देहो ऽयं पुरुषस्य हि
संसारस्तन्निबन्धो ऽयं पुंसो विद्या चिदात्मनः
yo 'sau guṇairviracito deho 'yaṃ puruṣasya hi
saṃsārastannibandho 'yaṃ puṃso vidyā cidātmanaḥ
- 11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानम् आत्मस्थं केवलं परम्
संगम्य निरसेद् एतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम्
tasmājjijñāsayātmānam ātmasthaṃ kevalaṃ param
saṃgamya nirased etadvastubuddhiṃ yathākramam
- 12
आचार्यो ऽरणिर् आद्यः स्याद् अन्तेवास्य् उत्तरारणिः
तत्संधानं प्रवचनं विद्यासंधिः सुखावहः
ācāryo 'raṇir ādyaḥ syād antevāsy uttarāraṇiḥ
tatsaṃdhānaṃ pravacanaṃ vidyāsaṃdhiḥ sukhāvahaḥ
- 13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिर्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम्
गुणांश्च संदह्य यदात्मम् एतत्स्वयं च शाम्यत्य् असमिद्यथाग्निः
vaiśāradī sātiviśuddhabuddhirdhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām
guṇāṃśca saṃdahya yadātmam etatsvayaṃ ca śāmyaty asamidyathāgniḥ
- 14
अथैषाम्कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः
नानात्वम् अथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम्
athaiṣāmkarmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ
nānātvam atha nityatvaṃ lokakālāgamātmanām
- 15
मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्य् औत्पत्तिकी यथा
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः
manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hy autpattikī yathā
tattadākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ
- 16
एवम् अप्य् अङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः
कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयो ऽसकृत्
evam apy aṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ
kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo 'sakṛt
- 17
तत्रापि कर्मणां कर्तुर् अस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते
भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्व् अर्थो विवशं भजेत्
tatrāpi karmaṇāṃ kartur asvātantryaṃ ca lakṣyate
bhoktuśca duḥkhasukhayoḥ ko nv artho vivaśaṃ bhajet
- 18
न देहिनां सुखं किंचिद्विद्यते विदुषाम् अपि
तथा च दुःखं मूढानां वृथाहंकरणं परम्
na dehināṃ sukhaṃ kiṃcidvidyate viduṣām api
tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthāhaṃkaraṇaṃ param
- 19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः
ते ऽप्य् अद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्यथा
yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ
te 'py addhā na viduryogaṃ mṛtyurna prabhavedyathā
- 20
को ऽन्व् अर्थः सुखयत्य् एनं कामो वा मृत्युर् अन्तिके
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः
ko 'nv arthaḥ sukhayaty enaṃ kāmo vā mṛtyur antike
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭidaḥ
- 21
श्रुतं च दृष्टवद्दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः
बह्वन्तरायकामत्वात्कृषिवच्चापि निष्फलम्
śrutaṃ ca dṛṣṭavadduṣṭaṃ spardhāsūyātyayavyayaiḥ
bahvantarāyakāmatvātkṛṣivaccāpi niṣphalam
- 22
अन्तरायैर् अविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु
antarāyair avihito yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ
tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tacchṛṇu
- 23
इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः
भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान्दिव्यान्निजार्जितान्
iṣṭveha devatā yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ
bhuñjīta devavattatra bhogāndivyānnijārjitān
- 24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते
गन्धर्वैर्विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक्
svapuṇyopacite śubhre vimāna upagīyate
gandharvairviharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk
- 25
स्त्रीभिः कामगायनेन किङ्किणीजालमालिना
क्रीडन्न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः
strībhiḥ kāmagāyanena kiṅkiṇījālamālinā
krīḍanna vedātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ
- 26
तावत्स मोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते
क्षीणपुण्यः पतत्य् अर्वाग् अनिच्छन्कालचालितः
tāvatsa modate svarge yāvatpuṇyaṃ samāpyate
kṣīṇapuṇyaḥ pataty arvāg anicchankālacālitaḥ
- 27
यद्य् अधर्मरतः सङ्गाद् असतां वाजितेन्द्रियः
कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः
yady adharmarataḥ saṅgād asatāṃ vājitendriyaḥ
kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūtavihiṃsakaḥ
- 28
पशून् अविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान्यजन्
नरकान् अवशो जन्तुर्गत्वा यात्य् उल्बणं तमः
paśūn avidhinālabhya pretabhūtagaṇānyajan
narakān avaśo janturgatvā yāty ulbaṇaṃ tamaḥ
- 29
कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन्देहेन तैः पुनः
देहम् आभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः
karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvandehena taiḥ punaḥ
deham ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ
- 30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम्
ब्रह्मणो ऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः
lokānāṃ lokapālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām
brahmaṇo 'pi bhayaṃ matto dviparārdhaparāyuṣaḥ

