43 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
य एतान्मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान्
क्षुद्रान्कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते
śrībhagavān uvāca
ya etānmatpatho hitvā bhaktijñānakriyātmakān
kṣudrānkāmāṃścalaiḥ prāṇairjuṣantaḥ saṃsaranti te
- 2
स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः
विपर्ययस्तु दोषः स्याद् उभयोर् एष निश्चयः
sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ
viparyayastu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ
- 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्व् अपि वस्तुषु
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ
धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थम् इति चानघ
śuddhyaśuddhī vidhīyete samāneṣv api vastuṣu
dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubhāśubhau
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārtham iti cānagha
- 4
दर्शितो ऽयं मयाचारो धर्मम् उद्वहतां धुरम्
darśito 'yaṃ mayācāro dharmam udvahatāṃ dhuram
- 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातवः
आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुताः
bhūmyambvagnyanilākāśā bhūtānāṃ pañcadhātavaḥ
ābrahmasthāvarādīnāṃ śārīrā ātmasaṃyutāḥ
- 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्व् अपि
धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये
vedena nāmarūpāṇi viṣamāṇi sameṣv api
dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārthasiddhaye
- 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम
गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम्
deśakālādibhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama
guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām
- 8
अकृष्णसारो देशानाम् अब्रह्मण्यो ऽशुचिर्भवेत्
कृष्णसारो ऽप्य् असौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्
akṛṣṇasāro deśānām abrahmaṇyo 'śucirbhavet
kṛṣṇasāro 'py asauvīrakīkaṭāsaṃskṛteriṇam
- 9
कर्मण्यो गुणवान्कालो द्रव्यतः स्वत एव वा
यतो निवर्तते कर्म स दोषो ऽकर्मकः स्मृतः
karmaṇyo guṇavānkālo dravyataḥ svata eva vā
yato nivartate karma sa doṣo 'karmakaḥ smṛtaḥ
- 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च
संस्कारेणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाथ वा
dravyasya śuddhyaśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca
saṃskāreṇātha kālena mahattvālpatayātha vā
- 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यद् आत्मने
अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः
śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yad ātmane
aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ
- 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम्
कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः
dhānyadārvasthitantūnāṃ rasataijasacarmaṇām
kālavāyvagnimṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ
- 13
अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धलेपं व्यपोहति
भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावद् इष्यते
amedhyaliptaṃ yadyena gandhalepaṃ vyapohati
bhajate prakṛtiṃ tasya tacchaucaṃ tāvad iṣyate
- 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभिः
मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्द्विजः
snānadānatapo'vasthāvīryasaṃskārakarmabhiḥ
matsmṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācareddvijaḥ
- 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम्
धर्मः सम्पद्यते षड्भिर् अधर्मस्तु विपर्ययः
mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhirmadarpaṇam
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir adharmastu viparyayaḥ
- 16
क्वचिद्गुणो ऽपि दोषः स्याद्दोषो ऽपि विधिना गुणः
गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदाम् एव बाधते
kvacidguṇo 'pi doṣaḥ syāddoṣo 'pi vidhinā guṇaḥ
guṇadoṣārthaniyamastadbhidām eva bādhate
- 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम्
औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्य् अधः
samānakarmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam
autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ pataty adhaḥ
- 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः
एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः
yato yato nivarteta vimucyeta tatastataḥ
eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhayāpahaḥ
- 19
विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत्
सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामाद् एव कलिर्नृणाम्
viṣayeṣu guṇādhyāsātpuṃsaḥ saṅgastato bhavet
saṅgāttatra bhavetkāmaḥ kāmād eva kalirnṛṇām
- 20
कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तम् अनुवर्तते
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम्
kalerdurviṣahaḥ krodhastamastam anuvartate
tamasā grasyate puṃsaścetanā vyāpinī drutam
- 21
तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते
ततो ऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्छितस्य मृतस्य च
tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate
tato 'sya svārthavibhraṃśo mūrchitasya mṛtasya ca
- 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम्
वृक्षजीविकया जीवन्व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam
vṛkṣajīvikayā jīvanvyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan
- 23
फलश्रुतिर् इयं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम्
श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्
phalaśrutir iyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param
śreyovivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam
- 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च
आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनो ऽनर्थहेतुषु
utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca
āsaktamanaso martyā ātmano 'narthahetuṣu
- 25
नतान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि
कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः
natān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani
kathaṃ yuñjyātpunasteṣu tāṃstamo viśato budhaḥ
- 26
एवं व्यवसितं केचिद् अविज्ञाय कुबुद्धयः
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि
evaṃ vyavasitaṃ kecid avijñāya kubuddhayaḥ
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñā vadanti hi
- 27
कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः
अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते
kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ
agnimugdhā dhūmatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te
- 28
न ते माम् अङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः
उक्थशस्त्रा ह्य् असुतृपो यथा नीहारचक्षुषः
na te mām aṅga jānanti hṛdisthaṃ ya idaṃ yataḥ
ukthaśastrā hy asutṛpo yathā nīhāracakṣuṣaḥ
- 29
ते मे मतम् अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः
हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना
te me matam avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syādyajña eva na codanā
- 30
हिंसाविहारा ह्य् आलब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया
यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन्खलाः
hiṃsāvihārā hy ālabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā
yajante devatā yajñaiḥ pitṛbhūtapatīnkhalāḥ

