58 shlokas
- 1
श्र्युद्धव उवाच
यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदाम् अपि
śryuddhava uvāca
yastvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ
varṇāśramācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadām api
- 2
यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत्
स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन्ममाख्यातुम् अर्हसि
yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktirnṛṇāṃ bhavet
svadharmeṇāravindākṣa tanmamākhyātum arhasi
- 3
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो
यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणे ऽभ्यात्थ माधव
purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho
yattena haṃsarūpeṇa brahmaṇe 'bhyāttha mādhava
- 4
स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन
न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्राग् अनुशासितः
sa idānīṃ sumahatā kālenāmitrakarśana
na prāyo bhavitā martyaloke prāg anuśāsitaḥ
- 5
वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि
सभायाम् अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः
vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi
sabhāyām api vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ
- 6
कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति
kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana
tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati
- 7
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ
yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho
- 8
श्रीशुक उवाच
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान्हरिः
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान्
śrīśuka uvāca
itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavānhariḥ
prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān
- 9
श्रीभगवान् उवाच
धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम्
वर्णाश्रमाचारवतां तम् उद्धव निबोध मे
śrībhagavān uvāca
dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasakaro nṛṇām
varṇāśramācāravatāṃ tam uddhava nibodha me
- 10
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः
ādau kṛtayuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ
kṛtakṛtyāḥ prajā jātyā tasmātkṛtayugaṃ viduḥ
- 11
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मो ऽहं वृषरूपधृक्
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः
vedaḥ praṇava evāgre dharmo 'haṃ vṛṣarūpadhṛk
upāsate taponiṣṭhā haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ
- 12
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्त्रयी
विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहम् आसं त्रिवृन्मखः
tretāmukhe mahābhāga prāṇānme hṛdayāttrayī
vidyā prādurabhūttasyā aham āsaṃ trivṛnmakhaḥ
- 13
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः
वैराजात्पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः
viprakṣatriyaviṭśūdrā mukhabāhūrupādajāḥ
vairājātpuruṣājjātā ya ātmācāralakṣaṇāḥ
- 14
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम
वक्षःस्थलाद्वनेवासः संन्यासः शिरसि स्थितः
gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama
vakṣaḥsthalādvanevāsaḥ saṃnyāsaḥ śirasi sthitaḥ
- 15
वर्णानाम् आश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः
आसन्प्रकृतयो नॄणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमाः
varṇānām āśramāṇāṃ ca janmabhūmyanusāriṇīḥ
āsanprakṛtayo nṝṇāṃ nīcairnīcottamottamāḥ
- 16
शमो दमस्तपः शौचं संतोषः क्षान्तिर् आर्जवम्
मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्व् इमाः
śamo damastapaḥ śaucaṃ saṃtoṣaḥ kṣāntir ārjavam
madbhaktiśca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayastv imāḥ
- 17
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यम् उद्यमः
स्थैर्यं ब्रह्मण्यम् ऐश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्व् इमाः
tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryam udyamaḥ
sthairyaṃ brahmaṇyam aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayastv imāḥ
- 18
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम्
अतुष्टिर् अर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्व् इमाः
āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambho brahmasevanam
atuṣṭir arthopacayairvaiśyaprakṛtayastv imāḥ
- 19
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्य् अमायया
तत्र लब्धेन संतोषः शूद्रप्रकृतयस्त्व् इमाः
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ cāpy amāyayā
tatra labdhena saṃtoṣaḥ śūdraprakṛtayastv imāḥ
- 20
अशौचम् अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स भावो ऽन्त्यावसायिनाम्
aśaucam anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ
kāmaḥ krodhaśca tarṣaśca sa bhāvo 'ntyāvasāyinām
- 21
अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् अकामक्रोधलोभता
भूतप्रियहिते हा च धर्मो ऽयं सार्ववर्णिकः
ahiṃsā satyam asteyam akāmakrodhalobhatā
bhūtapriyahite hā ca dharmo 'yaṃ sārvavarṇikaḥ
- 22
द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः
वसन्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः
dvitīyaṃ prāpyānupūrvyājjanmopanayanaṃ dvijaḥ
vasangurukule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ
- 23
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून्
जटिलो ऽधौतदद्वासो ऽरक्तपीठः कुशान्दधत्
mekhalājinadaṇḍākṣabrahmasūtrakamaṇḍalūn
jaṭilo 'dhautadadvāso 'raktapīṭhaḥ kuśāndadhat
- 24
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः
न छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्य् अपि
snānabhojanahomeṣu japoccāre ca vāgyataḥ
na chindyānnakharomāṇi kakṣopasthagatāny api
- 25
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम्
अवकीर्णे ऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत्
reto nāvakirejjātu brahmavratadharaḥ svayam
avakīrṇe 'vagāhyāpsu yatāsustripadāṃ japet
- 26
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचिः
समाहित उपासीत संध्ये द्वे यतवाग्जपन्
agnyarkācāryagovipraguruvṛddhasurāñśuciḥ
samāhita upāsīta saṃdhye dve yatavāgjapan
- 27
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित्
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः
ācāryaṃ māṃ vijānīyānnāvamanyeta karhicit
na martyabuddhyāsūyeta sarvadevamayo guruḥ
- 28
सायं प्रातर् उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत्
यच्चान्यद् अप्य् अनुज्ञातम् उपयुञ्जीत संयतः
sāyaṃ prātar upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet
yaccānyad apy anujñātam upayuñjīta saṃyataḥ
- 29
शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत्
यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः
śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīcavat
yānaśayyāsanasthānairnātidūre kṛtāñjaliḥ
- 30
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्भोगविवर्जितः
विद्या समाप्यते यावद्बिभ्रद्व्रतम् अखण्डितम्
evaṃvṛtto gurukule vasedbhogavivarjitaḥ
vidyā samāpyate yāvadbibhradvratam akhaṇḍitam

