42 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः
सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात्सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि
śrībhagavān uvāca
sattvaṃ rajastama iti guṇā buddherna cātmanaḥ
sattvenānyatamau hanyātsattvaṃ sattvena caiva hi
- 2
सत्त्वाद्धर्मो भवेद्वृद्धात्पुंसो मद्भक्तिलक्षणः
सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते
sattvāddharmo bhavedvṛddhātpuṃso madbhaktilakṣaṇaḥ
sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate
- 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात्सत्त्ववृद्धिर् अनुत्तमः
आशु नश्यति तन्मूलो ह्य् अधर्म उभये हते
dharmo rajastamo hanyātsattvavṛddhir anuttamaḥ
āśu naśyati tanmūlo hy adharma ubhaye hate
- 4
आगमो ऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च
ध्यानं मन्त्रो ऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः
āgamo 'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca
dhyānaṃ mantro 'tha saṃskāro daśaite guṇahetavaḥ
- 5
तत्तत्सात्त्विकम् एवैषां यद्यद्वृद्धाः प्रचक्षते
निन्दन्ति तामसं तत्तद्राजसं तदुपेक्षितम्
tattatsāttvikam evaiṣāṃ yadyadvṛddhāḥ pracakṣate
nindanti tāmasaṃ tattadrājasaṃ tadupekṣitam
- 6
सात्त्विकान्य् एव सेवेत पुमान्सत्त्वविवृद्धये
ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत्स्मृतिर् अपोहनम्
sāttvikāny eva seveta pumānsattvavivṛddhaye
tato dharmastato jñānaṃ yāvatsmṛtir apohanam
- 7
वेणुसंघर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम्
एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः
veṇusaṃgharṣajo vahnirdagdhvā śāmyati tadvanam
evaṃ guṇavyatyayajo dehaḥ śāmyati tatkriyaḥ
- 8
श्रीउद्धव उवाच
विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान्पदम् आपदाम्
तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत्
śrīuddhava uvāca
vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayānpadam āpadām
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tatkathaṃ śvakharājavat
- 9
श्रीभगवान् उवाच
अहम् इत्य् अन्यथाबुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि
उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः
śrībhagavān uvāca
aham ity anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi
utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ
- 10
रजोयुक्तस्य मनसः संकल्पः सविकल्पकः
ततः कामो गुणध्यानाद्दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः
rajoyuktasya manasaḥ saṃkalpaḥ savikalpakaḥ
tataḥ kāmo guṇadhyānādduḥsahaḥ syāddhi durmateḥ
- 11
करोति कामवशगः कर्माण्य् अविजितेन्द्रियः
दुःखोदर्काणि संपश्यन्रजोवेगविमोहितः
karoti kāmavaśagaḥ karmāṇy avijitendriyaḥ
duḥkhodarkāṇi saṃpaśyanrajovegavimohitaḥ
- 12
रजस्तमोभ्यां यद् अपि विद्वान्विक्षिप्तधीः पुनः
अतन्द्रितो मनो युञ्जन्दोषदृष्टिर्न सज्जते
rajastamobhyāṃ yad api vidvānvikṣiptadhīḥ punaḥ
atandrito mano yuñjandoṣadṛṣṭirna sajjate
- 13
अप्रमत्तो ऽनुयुञ्जीत मनो मय्य् अर्पयञ्छनैः
अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासनः
apramatto 'nuyuñjīta mano mayy arpayañchanaiḥ
anirviṇṇo yathākālaṃ jitaśvāso jitāsanaḥ
- 14
एतावान्योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः
सर्वतो मन आकृष्य मय्य् अद्धावेश्यते यथा
etāvānyoga ādiṣṭo macchiṣyaiḥ sanakādibhiḥ
sarvato mana ākṛṣya mayy addhāveśyate yathā
- 15
श्रीउद्धव उवाच
यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव
योगम् आदिष्टवान् एतद्रूपम् इच्छामि वेदितुम्
śrīuddhava uvāca
yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava
yogam ādiṣṭavān etadrūpam icchāmi veditum
- 16
श्रीभगवान् उवाच
पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः
पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीम्गतिम्
śrībhagavān uvāca
putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ
papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīmgatim
- 17
सनकादय ऊचुः
गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो
कथम् अन्योन्यसंत्यागो मुमुक्षोर् अतितितीर्षोः
sanakādaya ūcuḥ
guṇeṣv āviśate ceto guṇāścetasi ca prabho
katham anyonyasaṃtyāgo mumukṣor atititīrṣoḥ
- 18
श्रीभगवान् उवाच
एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूर्भूतभावनः
ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः
śrībhagavān uvāca
evaṃ pṛṣṭo mahādevaḥ svayambhūrbhūtabhāvanaḥ
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ nābhyapadyata karmadhīḥ
- 19
स माम् अचिन्तयद्देवः प्रश्नपारतितीर्षया
तस्याहं हंसरूपेण सकाशम् अगमं तदा
sa mām acintayaddevaḥ praśnapāratitīrṣayā
tasyāhaṃ haṃsarūpeṇa sakāśam agamaṃ tadā
- 20
दृष्ट्वा माम्त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम्
ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति
dṛṣṭvā māmta upavrajya kṛtvā pādābhivandanam
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti
- 21
इत्य् अहं मुनिभिः पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा
यद् अवोचम् अहं तेभ्यस्तद् उद्धव निबोध मे
ity ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭastattvajijñāsubhistadā
yad avocam ahaṃ tebhyastad uddhava nibodha me
- 22
वस्तुनो यद्य् अनानात्व आत्मनः प्रश्न ईदृशः
कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः
vastuno yady anānātva ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ
kathaṃ ghaṭeta vo viprā vakturvā me ka āśrayaḥ
- 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः
को भवान् इति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्य् अनर्थकः
pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ
ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ
- 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते ऽन्यैर् अपीन्द्रियैः
अहम् एव न मत्तो ऽन्यद् इति बुध्यध्वम् अञ्जसा
manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate 'nyair apīndriyaiḥ
aham eva na matto 'nyad iti budhyadhvam añjasā
- 25
गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः
जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः
guṇeṣv āviśate ceto guṇāścetasi ca prajāḥ
jīvasya deha ubhayaṃ guṇāśceto madātmanaḥ
- 26
गुणेषु चाविशच्चित्तम् अभीक्ष्णं गुणसेवया
गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत्
guṇeṣu cāviśaccittam abhīkṣṇaṃ guṇasevayā
guṇāśca cittaprabhavā madrūpa ubhayaṃ tyajet
- 27
जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः
तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः
jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhivṛttayaḥ
tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ
- 28
यर्हि संसृतिबन्धो ऽयम् आत्मनो गुणवृत्तिदः
मयि तुर्ये स्थितो जह्यात्त्यागस्तद्गुणचेतसाम्
yarhi saṃsṛtibandho 'yam ātmano guṇavṛttidaḥ
mayi turye sthito jahyāttyāgastadguṇacetasām
- 29
अहंकारकृतं बन्धम् आत्मनो ऽर्थविपर्ययम्
विद्वान्निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत्
ahaṃkārakṛtaṃ bandham ātmano 'rthaviparyayam
vidvānnirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitastyajet
- 30
यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः
जागर्त्य् अपि स्वपन्न् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा
yāvannānārthadhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ
jāgarty api svapann ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā

