37 shlokas
- 1
श्रीउद्धव उवाच
विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते
अवेक्षते ऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम्
śrīuddhava uvāca
vidhiśca pratiṣedhaśca nigamo hīśvarasya te
avekṣate 'ravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām
- 2
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम्
द्रव्यदेशवयःकालान्स्वर्गं नरकम् एव च
varṇāśramavikalpaṃ ca pratilomānulomajam
dravyadeśavayaḥkālānsvargaṃ narakam eva ca
- 3
गुणदोषभिदादृष्टिम् अन्तरेण वचस्तव
निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम्
guṇadoṣabhidādṛṣṭim antareṇa vacastava
niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedhavidhilakṣaṇam
- 4
पितृदेवमनुष्यानां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर
श्रेयस्त्व् अनुपलब्धे ऽर्थे साध्यसाधनयोर् अपि
pitṛdevamanuṣyānāṃ vedaścakṣustaveśvara
śreyastv anupalabdhe 'rthe sādhyasādhanayor api
- 5
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वतः
निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः
guṇadoṣabhidādṛṣṭirnigamātte na hi svataḥ
nigamenāpavādaśca bhidāyā iti ha bhramaḥ
- 6
श्रीभगवान् उवाच
योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया
ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायो ऽन्यो ऽस्ति कुत्रचित्
śrībhagavān uvāca
yogāstrayo mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā
jñānaṃ karma ca bhaktiśca nopāyo 'nyo 'sti kutracit
- 7
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनाम् इह कर्मसु
तेष्व् अनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्
nirviṇṇānāṃ jñānayogo nyāsinām iha karmasu
teṣv anirviṇṇacittānāṃ karmayogastu kāminām
- 8
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान्
न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगो ऽस्य सिद्धिदः
yadṛcchayā matkathādau jātaśraddhastu yaḥ pumān
na nirviṇṇo nātisakto bhaktiyogo 'sya siddhidaḥ
- 9
तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता
मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते
tāvatkarmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā
matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate
- 10
स्वधर्मस्थो यजन्यज्ञैर् अनाशीःकाम उद्धव
न याति स्वर्गनरकौ यद्य् अन्यन्न समाचरेत्
svadharmastho yajanyajñair anāśīḥkāma uddhava
na yāti svarganarakau yady anyanna samācaret
- 11
अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थो ऽनघः शुचिः
ज्ञानं विशुद्धम् आप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया
asmiṃlloke vartamānaḥ svadharmastho 'naghaḥ śuciḥ
jñānaṃ viśuddham āpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā
- 12
स्वर्गिणो ऽप्य् एतम् इच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा
साधकं ज्ञानभक्तिभ्याम् उभयं तद् असाधकम्
svargiṇo 'py etam icchanti lokaṃ nirayiṇastathā
sādhakaṃ jñānabhaktibhyām ubhayaṃ tad asādhakam
- 13
न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षणः
नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात्प्रमाद्यति
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣennārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ
nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśātpramādyati
- 14
एतद्विद्वान्पुरा मृत्योर् अभवाय घटेत सः
अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यम् अप्य् अर्थसिद्धिदम्
etadvidvānpurā mṛtyor abhavāya ghaṭeta saḥ
apramatta idaṃ jñātvā martyam apy arthasiddhidam
- 15
छिद्यमानं यमैर् एतैः कृतनीडं वनस्पतिम्
खगः स्वकेतम् उत्सृज्य क्षेमं याति ह्य् अलम्पटः
chidyamānaṃ yamair etaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim
khagaḥ svaketam utsṛjya kṣemaṃ yāti hy alampaṭaḥ
- 16
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथुः
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति
ahorātraiśchidyamānaṃ buddhvāyurbhayavepathuḥ
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati
- 17
नृदेहम् आद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम्
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान्भवाब्धिं न तरेत्स आत्महा
nṛdeham ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram
mayānukūlena nabhasvateritaṃ pumānbhavābdhiṃ na taretsa ātmahā
- 18
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः
अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेद् अचलं मनः
yadārambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatendriyaḥ
abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṃ manaḥ
- 19
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यद् आश्व् अनवस्थितम्
अतन्द्रितो ऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत्
dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyad āśv anavasthitam
atandrito 'nurodhena mārgeṇātmavaśaṃ nayet
- 20
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रियः
सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत्
manogatiṃ na visṛjejjitaprāṇo jitendriyaḥ
sattvasampannayā buddhyā mana ātmavaśaṃ nayet
- 21
एष वै परमो योगो मनसः संग्रहः स्मृतः
हृदयज्ञत्वम् अन्विच्छन्दम्यस्येवार्वतो मुहुः
eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṃgrahaḥ smṛtaḥ
hṛdayajñatvam anvicchandamyasyevārvato muhuḥ
- 22
सांख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः
भवाप्ययाव् अनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति
sāṃkhyena sarvabhāvānāṃ pratilomānulomataḥ
bhavāpyayāv anudhyāyenmano yāvatprasīdati
- 23
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः
मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyoktavedinaḥ
manastyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā
- 24
यमादिभिर्योगपथैर् आन्वीक्षिक्या च विद्यया
ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः
yamādibhiryogapathair ānvīkṣikyā ca vidyayā
mamārcopāsanābhirvā nānyairyogyaṃ smarenmanaḥ
- 25
यदि कुर्यात्प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम्
योगेनैव दहेद् अंहो नान्यत्तत्र कदाचन
yadi kuryātpramādena yogī karma vigarhitam
yogenaiva dahed aṃho nānyattatra kadācana
- 26
स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः
कर्मणां जात्यशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया
sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ
karmaṇāṃ jātyaśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ
guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā
- 27
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु
वेद दुःखात्मकान्कामान्परित्यागे ऽप्य् अनीश्वरः
jātaśraddho matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu
veda duḥkhātmakānkāmānparityāge 'py anīśvaraḥ
- 28
ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः
जुषमाणश्च तान्कामान्दुःखोदर्कांश्च गर्हयन्
tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ
juṣamāṇaśca tānkāmānduḥkhodarkāṃśca garhayan
- 29
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः
कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते
proktena bhaktiyogena bhajato māsakṛnmuneḥ
kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite
- 30
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टे ऽखिलात्मनि
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ
kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe 'khilātmani

