संस्कृत

Adhyaya 5

कर्मसंन्यासयोगः

The Renunciation of Action

29 श्लोक

29 श्लोक

  1. 1

    संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।

    यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥

    saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |

    yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: हे कृष्ण, अहाँ कर्मक संन्यासक प्रशंसा करैत छी आ फेर कर्मयोगक सेहो। एहि दुनू मे जे एक निश्चित रूप सँ श्रेष्ठ अछि, से हमरा कहू।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

    तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥

    saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau |

    tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: संन्यास आ कर्मयोग दुनू परम कल्याण दैत अछि, मुदा एहि दुनू मे कर्मक संन्यास सँ कर्मयोग श्रेष्ठ अछि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।

    निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥

    jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |

    nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||

    मशीन मसौदा

    हे महाबाहु, जे ने द्वेष करैत अछि ने कामना, ओकरा नित्य संन्यासी बुझबाक चाही। द्वन्द्व सँ रहित व्यक्ति सहजहि बन्धन सँ मुक्त भऽ जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।

    एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥

    sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |

    ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam ||

    मशीन मसौदा

    अज्ञानी लोक सांख्य आ योग केँ अलग-अलग कहैत अछि, ज्ञानी नहि। एहि मे सँ एको मे नीक जकाँ स्थित व्यक्ति दुनूक फल पाबैत अछि।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।

    एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥

    yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |

    ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||

    मशीन मसौदा

    जे स्थान सांख्यवला प्राप्त करैत छथि, ओतहि योगवला सेहो पहुँचैत छथि। जे सांख्य आ योग केँ एक देखैत अछि, वएह ठीक देखैत अछि।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।

    योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥

    saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ |

    yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    मुदा हे महाबाहु, योगक बिना संन्यास प्राप्त करब कठिन अछि। योग सँ युक्त मुनि शीघ्रे ब्रह्म केँ प्राप्त करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।

    सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥

    yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |

    sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||

    मशीन मसौदा

    जे योग सँ युक्त अछि, जकर आत्मा शुद्ध अछि, जे मोन आ इन्द्रिय केँ जीति लेने अछि आ जकर आत्मा सभ प्राणीक आत्मा बनि गेल अछि, ओ कर्म करियो कऽ लिप्त नहि होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।

    पश्यञ्श‍ृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥

    naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |

    paśyañśa‍ṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||

    मशीन मसौदा

    तत्त्व जानयवला योगी देखैत, सुनैत, छूबैत, सुँघैत, खाइत, चलैत, सुतैत आ साँस लैत ई बुझैत अछि जे हम किछु नहि करैत छी।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।

    इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥

    pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi |

    indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||

    मशीन मसौदा

    बजैत, त्यागैत, ग्रहण करैत, आँखि खोलैत आ मुनैत ओ ई धारणा रखैत अछि जे इन्द्रिय सभ अपन विषय मे बरति रहल अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।

    लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥

    brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |

    lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā ||

    मशीन मसौदा

    जे आसक्ति त्यागि, कर्म केँ ब्रह्म मे अर्पित कऽ कर्म करैत अछि, ओ पाप सँ ओहिना लिप्त नहि होइत अछि जेना कमलक पात पानि सँ।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।

    योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥

    kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi |

    yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||

    मशीन मसौदा

    योगी लोकनि आसक्ति त्यागि आत्मशुद्धिक लेल देह, मोन, बुद्धि आ मात्र इन्द्रिय सँ कर्म करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

    अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥

    yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |

    ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate ||

    मशीन मसौदा

    योग सँ युक्त व्यक्ति कर्मफल त्यागि स्थायी शान्ति पाबैत अछि, मुदा जे योग सँ युक्त नहि अछि, ओ कामनाक प्रेरणा सँ फल मे आसक्त भऽ बन्हा जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।

    नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥

    sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |

    navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||

    मशीन मसौदा

    मोन सँ सभ कर्मक संन्यास कऽ, संयमी देहधारी नौ द्वारवला नगर मे सुख सँ रहैत अछि, ने स्वयं किछु करैत अछि ने करबैत अछि।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।

    न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥

    na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |

    na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate ||

    मशीन मसौदा

    प्रभु लोकक कर्तापन, कर्म आ कर्मफलक संयोग नहि रचैत छथि। ई सभ स्वभाव सँ चलैत अछि।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।

    अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥

    nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |

    ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||

    मशीन मसौदा

    सर्वव्यापी प्रभु ककरो पाप वा पुण्य ग्रहण नहि करैत छथि। ज्ञान अज्ञान सँ झाँपल अछि, तेँ प्राणी मोहित होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।

    तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥

    jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ |

    teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam ||

    मशीन मसौदा

    मुदा जिनक ओ अज्ञान आत्मज्ञान सँ नष्ट भऽ गेल अछि, हुनक ज्ञान सूर्य जकाँ ओहि परम तत्त्व केँ प्रकाशित करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।

    गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥

    tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |

    gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिनक बुद्धि ओहि मे अछि, जिनक आत्मा ओहि मे अछि, जे ओहि मे निष्ठ छथि आ ओकरे परम आश्रय बुझैत छथि, ओ ज्ञान सँ पाप धो कऽ ओतय जाइत छथि जतय सँ फेर नहि लौटय पड़ैत अछि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

    शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥

    vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |

    śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||

    मशीन मसौदा

    ज्ञानी लोकनि विद्या आ विनय सँ सम्पन्न ब्राह्मण, गाय, हाथी, कुकुर आ कुकुर खायवला मे समान दृष्टि रखैत छथि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।

    निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥

    ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |

    nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिनक मोन समता मे स्थित अछि, ओ एतहि संसार केँ जीति लेलनि। ब्रह्म निर्दोष आ सम अछि, तेँ ओ ब्रह्म मे स्थित छथि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।

    स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥

    na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |

    sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    स्थिरबुद्धि, मोहरहित, ब्रह्म केँ जानयवला आ ब्रह्म मे स्थित व्यक्ति प्रिय वस्तु पाबि हर्षित नहि होइत अछि आ अप्रिय पाबि उद्विग्न नहि होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।

    स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥

    bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |

    sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute ||

    मशीन मसौदा

    बाहरी स्पर्श मे अनासक्त व्यक्ति आत्मा मे जे सुख अछि से पाबैत अछि। ब्रह्मयोग सँ युक्त आत्मावला ओ अक्षय सुखक अनुभव करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।

    आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥

    ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te |

    ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे कौन्तेय, स्पर्श सँ उत्पन्न जे भोग अछि, ओ दुखेक कारण अछि, आदि आ अन्तवला अछि। बुद्धिमान ओहि मे नहि रमैत छथि।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

    कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥

    śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |

    kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||

    मशीन मसौदा

    जे एतहि, देह छुटबा सँ पहिने, काम आ क्रोध सँ उत्पन्न वेग केँ सहि सकैत अछि, ओ योगी अछि, ओ सुखी मनुष्य अछि।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।

    स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥

    yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |

    sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    जे भीतर सुखी अछि, भीतर रमैत अछि आ जकर प्रकाश भीतरे अछि, ओ योगी ब्रह्मरूप भऽ ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।

    छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥

    labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |

    chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जिनक पाप नष्ट भऽ गेल अछि, जिनक संशय कटि गेल अछि, जे आत्मसंयमी छथि आ सभ प्राणीक हित मे लागल छथि, ओ ऋषि लोकनि ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।

    अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥

    kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām |

    abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||

    मशीन मसौदा

    काम आ क्रोध सँ मुक्त, चित्त केँ वश मे रखयवला, आत्मा केँ जानयवला यति सभक लेल चारू दिस ब्रह्मनिर्वाण विद्यमान अछि।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।

    प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥

    sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |

    prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||

    मशीन मसौदा

    बाहरी स्पर्श केँ बाहरे छोड़ि, दृष्टि केँ भौंहक बीच स्थिर कऽ, नाक मे चलयवला प्राण आ अपान केँ सम कऽ,

    मशीन मसौदा
  28. 28

    यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।

    विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥

    yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |

    vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||

    मशीन मसौदा

    इन्द्रिय, मोन आ बुद्धि केँ वश मे रखयवला, मोक्ष केँ परम लक्ष्य बुझयवला, आ इच्छा, भय आ क्रोध सँ रहित मुनि सदा मुक्ते अछि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।

    सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥

    bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |

    suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||

    मशीन मसौदा

    हमरा यज्ञ आ तपक भोक्ता, सभ लोकक महेश्वर आ सभ प्राणीक सुहृद् जानि ओ शान्ति प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा