संस्कृत

Adhyaya 3

कर्मयोगः

The Yoga of Action

43 श्लोक

43 श्लोक

  1. 1

    ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।

    तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

    jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |

    tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: हे जनार्दन, जँ अहाँ बुद्धि केँ कर्म सँ श्रेष्ठ मानैत छी, तँ हे केशव, हमरा एहि भयंकर कर्म मे किएक लगबैत छी?

    मशीन मसौदा
  2. 2

    व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।

    तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥

    vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |

    tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||

    मशीन मसौदा

    अहाँ मिश्रित जकाँ लागयवला वचन सँ हमर बुद्धि केँ जेना भ्रमित कऽ रहल छी। निश्चित कऽ कऽ ओ एक बात कहू जाहि सँ हम परम कल्याण पाबि सकी।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

    ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥

    loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |

    jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हे निष्पाप, एहि संसार मे हम पहिनहि दू प्रकारक निष्ठा कहने छलहुँ: चिन्तनशील लोकक लेल ज्ञानयोग आ कर्मशील लोकक लेल कर्मयोग।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।

    न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

    na karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |

    na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    कर्मक आरम्भ नहि कयला सँ मनुष्य नैष्कर्म्य, अर्थात् कर्म सँ मुक्ति, नहि पाबैत अछि, आ मात्र संन्यास सँ सिद्धि नहि भेटैत अछि।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

    कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥

    na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |

    kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||

    मशीन मसौदा

    केओ एक क्षणो बिना कर्म कयने नहि रहि सकैत अछि, किएक तँ प्रकृति सँ उत्पन्न गुण सभ प्रत्येक केँ विवश भऽ कर्म करबैत अछि।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

    इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥

    karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |

    indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||

    मशीन मसौदा

    जे कर्मेन्द्रिय केँ रोकि कऽ बैसल रहैत अछि मुदा मोन सँ इन्द्रियक विषयक चिन्तन करैत रहैत अछि, ओ मूढ़ मिथ्याचारी कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।

    कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥

    yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |

    karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||

    मशीन मसौदा

    मुदा हे अर्जुन, जे मोन सँ इन्द्रिय केँ वश मे कऽ, आसक्तिरहित भऽ कर्मेन्द्रिय सँ कर्मयोग करैत अछि, ओ श्रेष्ठ अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।

    शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥

    niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |

    śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||

    मशीन मसौदा

    अपन नियत कर्म करू, किएक तँ कर्म अकर्म सँ श्रेष्ठ अछि। बिना कर्मक अहाँक देहक निर्वाहो सम्भव नहि होयत।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।

    तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥

    yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |

    tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||

    मशीन मसौदा

    यज्ञक लेल कयल गेल कर्म केँ छोड़ि आन कर्म सँ ई संसार बान्हल अछि। तेँ हे कौन्तेय, आसक्तिरहित भऽ ओहि उद्देश्यक लेल कर्म करू।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

    अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥

    sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |

    anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||

    मशीन मसौदा

    आरम्भ मे प्रजापति यज्ञक संग प्रजा केँ रचि कऽ कहलनि जे एहि सँ अहाँ सभ बढ़ू, ई अहाँ सभक लेल इच्छित फल देमयवला कामधेनु होअय।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

    परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥

    devānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |

    parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||

    मशीन मसौदा

    एहि सँ अहाँ सभ देवता केँ पोषित करू आ देवता अहाँ सभ केँ पोषित करथि। एक-दोसर केँ पोषित करैत अहाँ सभ परम कल्याण पायब।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

    तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥

    iṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |

    tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||

    मशीन मसौदा

    यज्ञ सँ पोषित देवता अहाँ सभ केँ इच्छित भोग देताह। जे हुनक देल भोग केँ हुनका किछु अर्पित कयने बिना भोगैत अछि, ओ चोर थिक।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

    भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥

    yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |

    bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||

    मशीन मसौदा

    यज्ञ सँ बचल अन्न खायवला सज्जन सभ दोष सँ मुक्त भऽ जाइत छथि, मुदा जे पापी मात्र अपने लेल पकबैत छथि, ओ पाप खाइत छथि।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।

    यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥

    annādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |

    yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||

    मशीन मसौदा

    प्राणी अन्न सँ उत्पन्न होइत अछि, अन्न वर्षा सँ होइत अछि, वर्षा यज्ञ सँ होइत अछि, आ यज्ञ कर्म सँ उत्पन्न होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

    तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

    karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |

    tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||

    मशीन मसौदा

    बुझू जे कर्म ब्रह्म सँ उत्पन्न होइत अछि, आ ब्रह्म अक्षर सँ। तेँ सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ मे प्रतिष्ठित अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

    अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥

    evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |

    aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||

    मशीन मसौदा

    हे पार्थ, जे एतय एहि प्रकार चलाओल गेल चक्र केँ आगाँ नहि बढ़बैत अछि, ओ इन्द्रिय मे रमयवला पापमय जीवन जीबैत अछि, आ ओकर जीवन व्यर्थ अछि।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।

    आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥

    yastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |

    ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||

    मशीन मसौदा

    मुदा जे मनुष्य मात्र आत्मा मे रमैत अछि, आत्मा मे तृप्त अछि आ आत्मे मे सन्तुष्ट अछि, ओकरा लेल कोनो करणीय कर्म नहि बचैत अछि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।

    न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥

    naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |

    na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||

    मशीन मसौदा

    ओकरा लेल एतय ने कयल गेल कर्म सँ कोनो प्रयोजन अछि, ने नहि कयल गेल सँ, आ ओ कोनो प्रयोजनक लेल कोनो प्राणी पर निर्भर नहि अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

    असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

    tasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |

    asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||

    मशीन मसौदा

    तेँ आसक्तिरहित भऽ सदा करणीय कर्म करू, किएक तँ आसक्तिरहित भऽ कर्म करैत मनुष्य परम केँ प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।

    लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥

    karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |

    lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||

    मशीन मसौदा

    जनक आदि कर्मे सँ सिद्धि प्राप्त कयलनि। लोकसंग्रह, अर्थात् संसार केँ एक संग जोड़ि कऽ रखबा दिस देखियो कऽ अहाँ केँ कर्म करबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

    स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥

    yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |

    sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||

    मशीन मसौदा

    श्रेष्ठ व्यक्ति जे किछु करैत अछि, आन लोक सेहो वएह करैत अछि। ओ जे मानदण्ड स्थापित करैत अछि, संसार ओकरे अनुसरण करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

    नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥

    na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |

    nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||

    मशीन मसौदा

    हे पार्थ, तीनू लोक मे हमरा लेल कोनो कर्तव्य नहि अछि, आ ने कोनो अप्राप्त वस्तु जे हमरा पेबाक हो, तैयो हम कर्म मे लागल रहैत छी।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।

    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

    yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |

    mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे पार्थ, जँ हम कहियो अथक भऽ कर्म मे नहि लागी, तँ मनुष्य सभ हर प्रकार सँ हमरे मार्गक अनुसरण करत।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।

    सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥

    utsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |

    saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जँ हम कर्म नहि करी तँ ई लोक नष्ट भऽ जायत। हम अव्यवस्थाक कारण बनब आ एहि प्रजाक विनाश करब।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।

    कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥

    saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |

    kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, जेना अज्ञानी लोक कर्म मे आसक्त भऽ कर्म करैत अछि, तहिना ज्ञानी केँ लोकसंग्रहक इच्छा सँ आसक्तिरहित भऽ कर्म करबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

    जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥

    na buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |

    joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||

    मशीन मसौदा

    ज्ञानी केँ कर्म मे आसक्त अज्ञानी लोकक बुद्धि मे भ्रम उत्पन्न नहि करबाक चाही। स्वयं योग मे स्थित भऽ कर्म करैत ओ आन लोक केँ सभ कर्म मे लगाबथि।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

    अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥

    prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |

    ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||

    मशीन मसौदा

    सभ कर्म प्रकृतिक गुण द्वारा कयल जाइत अछि, मुदा अहंकार सँ मोहित मोनवला व्यक्ति बुझैत अछि जे हम कर्ता छी।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।

    गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥

    tattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |

    guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||

    मशीन मसौदा

    मुदा हे महाबाहु, जे गुण आ कर्मक विभागक तत्त्व जनैत अछि, ओ ई बुझि जे गुण गुण मे बरतैत अछि, आसक्त नहि होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

    तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥

    prakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |

    tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||

    मशीन मसौदा

    प्रकृतिक गुण सँ मोहित लोक गुणक कर्म मे आसक्त भऽ जाइत अछि। सम्पूर्ण केँ जानयवला केँ अधूरा जानयवला मन्दबुद्धि लोक केँ विचलित नहि करबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।

    निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥

    mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |

    nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||

    मशीन मसौदा

    सभ कर्म हमरा अर्पित कऽ, आत्मा मे चित्त लगा कऽ, कामना आ ममता सँ रहित भऽ, सन्ताप त्यागि युद्ध करू।

    मशीन मसौदा