43 श्लोक
- 1
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥
मशीन मसौदाjyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana |
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava ||
मशीन मसौदाअर्जुन कहलनि: हे जनार्दन, जँ अहाँ बुद्धि केँ कर्म सँ श्रेष्ठ मानैत छी, तँ हे केशव, हमरा एहि भयंकर कर्म मे किएक लगबैत छी?
- 2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥
मशीन मसौदाvyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me |
tadekaṃ vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām ||
मशीन मसौदाअहाँ मिश्रित जकाँ लागयवला वचन सँ हमर बुद्धि केँ जेना भ्रमित कऽ रहल छी। निश्चित कऽ कऽ ओ एक बात कहू जाहि सँ हम परम कल्याण पाबि सकी।
- 3
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥
मशीन मसौदाloke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha |
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām ||
मशीन मसौदाश्रीभगवान कहलनि: हे निष्पाप, एहि संसार मे हम पहिनहि दू प्रकारक निष्ठा कहने छलहुँ: चिन्तनशील लोकक लेल ज्ञानयोग आ कर्मशील लोकक लेल कर्मयोग।
- 4
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥
मशीन मसौदाna karmaṇāmanārambhānnaiṣkarmyaṃ puruṣo'śnute |
na ca saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati ||
मशीन मसौदाकर्मक आरम्भ नहि कयला सँ मनुष्य नैष्कर्म्य, अर्थात् कर्म सँ मुक्ति, नहि पाबैत अछि, आ मात्र संन्यास सँ सिद्धि नहि भेटैत अछि।
- 5
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥
मशीन मसौदाna hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijairguṇaiḥ ||
मशीन मसौदाकेओ एक क्षणो बिना कर्म कयने नहि रहि सकैत अछि, किएक तँ प्रकृति सँ उत्पन्न गुण सभ प्रत्येक केँ विवश भऽ कर्म करबैत अछि।
- 6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥
मशीन मसौदाkarmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran |
indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate ||
मशीन मसौदाजे कर्मेन्द्रिय केँ रोकि कऽ बैसल रहैत अछि मुदा मोन सँ इन्द्रियक विषयक चिन्तन करैत रहैत अछि, ओ मूढ़ मिथ्याचारी कहल जाइत अछि।
- 7
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥
मशीन मसौदाyastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna |
karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate ||
मशीन मसौदामुदा हे अर्जुन, जे मोन सँ इन्द्रिय केँ वश मे कऽ, आसक्तिरहित भऽ कर्मेन्द्रिय सँ कर्मयोग करैत अछि, ओ श्रेष्ठ अछि।
- 8
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥
मशीन मसौदाniyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ |
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ ||
मशीन मसौदाअपन नियत कर्म करू, किएक तँ कर्म अकर्म सँ श्रेष्ठ अछि। बिना कर्मक अहाँक देहक निर्वाहो सम्भव नहि होयत।
- 9
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥
मशीन मसौदाyajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||
मशीन मसौदायज्ञक लेल कयल गेल कर्म केँ छोड़ि आन कर्म सँ ई संसार बान्हल अछि। तेँ हे कौन्तेय, आसक्तिरहित भऽ ओहि उद्देश्यक लेल कर्म करू।
- 10
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥
मशीन मसौदाsahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |
anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||
मशीन मसौदाआरम्भ मे प्रजापति यज्ञक संग प्रजा केँ रचि कऽ कहलनि जे एहि सँ अहाँ सभ बढ़ू, ई अहाँ सभक लेल इच्छित फल देमयवला कामधेनु होअय।
- 11
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥
मशीन मसौदाdevānbhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ |
parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paramavāpsyatha ||
मशीन मसौदाएहि सँ अहाँ सभ देवता केँ पोषित करू आ देवता अहाँ सभ केँ पोषित करथि। एक-दोसर केँ पोषित करैत अहाँ सभ परम कल्याण पायब।
- 12
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥
मशीन मसौदाiṣṭānbhogānhi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ |
tairdattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ ||
मशीन मसौदायज्ञ सँ पोषित देवता अहाँ सभ केँ इच्छित भोग देताह। जे हुनक देल भोग केँ हुनका किछु अर्पित कयने बिना भोगैत अछि, ओ चोर थिक।
- 13
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥
मशीन मसौदाyajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ |
bhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt ||
मशीन मसौदायज्ञ सँ बचल अन्न खायवला सज्जन सभ दोष सँ मुक्त भऽ जाइत छथि, मुदा जे पापी मात्र अपने लेल पकबैत छथि, ओ पाप खाइत छथि।
- 14
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥
मशीन मसौदाannādbhavanti bhūtāni parjanyādannasambhavaḥ |
yajñādbhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ ||
मशीन मसौदाप्राणी अन्न सँ उत्पन्न होइत अछि, अन्न वर्षा सँ होइत अछि, वर्षा यज्ञ सँ होइत अछि, आ यज्ञ कर्म सँ उत्पन्न होइत अछि।
- 15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥
मशीन मसौदाkarma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam |
tasmātsarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam ||
मशीन मसौदाबुझू जे कर्म ब्रह्म सँ उत्पन्न होइत अछि, आ ब्रह्म अक्षर सँ। तेँ सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ मे प्रतिष्ठित अछि।
- 16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥
मशीन मसौदाevaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ |
aghāyurindriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati ||
मशीन मसौदाहे पार्थ, जे एतय एहि प्रकार चलाओल गेल चक्र केँ आगाँ नहि बढ़बैत अछि, ओ इन्द्रिय मे रमयवला पापमय जीवन जीबैत अछि, आ ओकर जीवन व्यर्थ अछि।
- 17
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥
मशीन मसौदाyastvātmaratireva syādātmatṛptaśca mānavaḥ |
ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||
मशीन मसौदामुदा जे मनुष्य मात्र आत्मा मे रमैत अछि, आत्मा मे तृप्त अछि आ आत्मे मे सन्तुष्ट अछि, ओकरा लेल कोनो करणीय कर्म नहि बचैत अछि।
- 18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥
मशीन मसौदाnaiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana |
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ ||
मशीन मसौदाओकरा लेल एतय ने कयल गेल कर्म सँ कोनो प्रयोजन अछि, ने नहि कयल गेल सँ, आ ओ कोनो प्रयोजनक लेल कोनो प्राणी पर निर्भर नहि अछि।
- 19
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥
मशीन मसौदाtasmādasaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara |
asakto hyācarankarma paramāpnoti pūruṣaḥ ||
मशीन मसौदातेँ आसक्तिरहित भऽ सदा करणीय कर्म करू, किएक तँ आसक्तिरहित भऽ कर्म करैत मनुष्य परम केँ प्राप्त करैत अछि।
- 20
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥
मशीन मसौदाkarmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ |
lokasaṅgrahamevāpi sampaśyankartumarhasi ||
मशीन मसौदाजनक आदि कर्मे सँ सिद्धि प्राप्त कयलनि। लोकसंग्रह, अर्थात् संसार केँ एक संग जोड़ि कऽ रखबा दिस देखियो कऽ अहाँ केँ कर्म करबाक चाही।
- 21
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥
मशीन मसौदाyadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate ||
मशीन मसौदाश्रेष्ठ व्यक्ति जे किछु करैत अछि, आन लोक सेहो वएह करैत अछि। ओ जे मानदण्ड स्थापित करैत अछि, संसार ओकरे अनुसरण करैत अछि।
- 22
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥
मशीन मसौदाna me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana |
nānavāptamavāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi ||
मशीन मसौदाहे पार्थ, तीनू लोक मे हमरा लेल कोनो कर्तव्य नहि अछि, आ ने कोनो अप्राप्त वस्तु जे हमरा पेबाक हो, तैयो हम कर्म मे लागल रहैत छी।
- 23
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥
मशीन मसौदाyadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ |
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||
मशीन मसौदाहे पार्थ, जँ हम कहियो अथक भऽ कर्म मे नहि लागी, तँ मनुष्य सभ हर प्रकार सँ हमरे मार्गक अनुसरण करत।
- 24
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥
मशीन मसौदाutsīdeyurime lokā na kuryāṃ karma cedaham |
saṅkarasya ca kartā syāmupahanyāmimāḥ prajāḥ ||
मशीन मसौदाजँ हम कर्म नहि करी तँ ई लोक नष्ट भऽ जायत। हम अव्यवस्थाक कारण बनब आ एहि प्रजाक विनाश करब।
- 25
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥
मशीन मसौदाsaktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata |
kuryādvidvāṃstathāsaktaścikīrṣurlokasaṅgraham ||
मशीन मसौदाहे भारत, जेना अज्ञानी लोक कर्म मे आसक्त भऽ कर्म करैत अछि, तहिना ज्ञानी केँ लोकसंग्रहक इच्छा सँ आसक्तिरहित भऽ कर्म करबाक चाही।
- 26
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥
मशीन मसौदाna buddhibhedaṃ janayedajñānāṃ karmasaṅginām |
joṣayetsarvakarmāṇi vidvānyuktaḥ samācaran ||
मशीन मसौदाज्ञानी केँ कर्म मे आसक्त अज्ञानी लोकक बुद्धि मे भ्रम उत्पन्न नहि करबाक चाही। स्वयं योग मे स्थित भऽ कर्म करैत ओ आन लोक केँ सभ कर्म मे लगाबथि।
- 27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥
मशीन मसौदाprakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ |
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate ||
मशीन मसौदासभ कर्म प्रकृतिक गुण द्वारा कयल जाइत अछि, मुदा अहंकार सँ मोहित मोनवला व्यक्ति बुझैत अछि जे हम कर्ता छी।
- 28
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥
मशीन मसौदाtattvavittu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ |
guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate ||
मशीन मसौदामुदा हे महाबाहु, जे गुण आ कर्मक विभागक तत्त्व जनैत अछि, ओ ई बुझि जे गुण गुण मे बरतैत अछि, आसक्त नहि होइत अछि।
- 29
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥
मशीन मसौदाprakṛterguṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu |
tānakṛtsnavido mandānkṛtsnavinna vicālayet ||
मशीन मसौदाप्रकृतिक गुण सँ मोहित लोक गुणक कर्म मे आसक्त भऽ जाइत अछि। सम्पूर्ण केँ जानयवला केँ अधूरा जानयवला मन्दबुद्धि लोक केँ विचलित नहि करबाक चाही।
- 30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥
मशीन मसौदाmayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā |
nirāśīrnirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ ||
मशीन मसौदासभ कर्म हमरा अर्पित कऽ, आत्मा मे चित्त लगा कऽ, कामना आ ममता सँ रहित भऽ, सन्ताप त्यागि युद्ध करू।