35 श्लोक
- 1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥
मशीन मसौदाprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||
मशीन मसौदाअर्जुन कहलनि: हे केशव, प्रकृति आ पुरुष, क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आ ज्ञेय, ई सभ हम जानय चाहैत छी।
- 2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
मशीन मसौदाidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||
मशीन मसौदाश्रीभगवान कहलनि: हे कौन्तेय, ई शरीर क्षेत्र कहल जाइत अछि। जे एकरा जनैत अछि, ओकरा एकर ज्ञाता लोक क्षेत्रज्ञ कहैत छथि।
- 3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
मशीन मसौदाkṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||
मशीन मसौदाहे भारत, सभ क्षेत्र मे क्षेत्रज्ञ हमरा सेहो जानह। क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञक जे ज्ञान अछि, हमर मत मे सैह ज्ञान अछि।
- 4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥
मशीन मसौदाtatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu ||
मशीन मसौदाओ क्षेत्र की अछि, केहन अछि, ओकर कोन विकार अछि आ कतय सँ उत्पन्न अछि, आ ओ क्षेत्रज्ञ के अछि आ ओकर की प्रभाव अछि, से संक्षेप मे हमरा सँ सुनह।
- 5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥
मशीन मसौदाṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||
मशीन मसौदाऋषि सभ एकरा अनेक प्रकार सँ, भिन्न-भिन्न छन्द मे गओने छथि, आ युक्तियुक्त आ निश्चित ब्रह्मसूत्रक पद सभ मे सेहो।
- 6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
मशीन मसौदाmahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
मशीन मसौदामहाभूत, अहंकार, बुद्धि आ अव्यक्त; दस इन्द्रिय आ एक मोन, आ इन्द्रियक पाँच विषय;
- 7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥
मशीन मसौदाicchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||
मशीन मसौदाइच्छा, द्वेष, सुख, दुख, शरीरक संघात, चेतना आ धृति: ई संक्षेप मे विकार सहित क्षेत्र कहल गेल अछि।
- 8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
मशीन मसौदाamānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||
मशीन मसौदाअमानित्व, दम्भहीनता, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरुक सेवा, पवित्रता, स्थिरता आ आत्मसंयम;
- 9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
मशीन मसौदाindriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
मशीन मसौदाइन्द्रियक विषय सभ मे वैराग्य, अहंकारक अभाव, आ जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि आ दुख मे दोष केँ बेर-बेर देखब;
- 10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
मशीन मसौदाasaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||
मशीन मसौदाआसक्तिक अभाव, पुत्र, स्त्री, घर आदि मे ममता नहि राखब, आ प्रिय आ अप्रियक प्राप्ति मे सदिखन चित्तक समता;
- 11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
मशीन मसौदाmayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||
मशीन मसौदाहमरा मे अनन्य योग सँ अविचल भक्ति, एकान्त स्थान मे रहबाक रुचि आ जनसमूह मे अरुचि;
- 12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
मशीन मसौदाadhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||
मशीन मसौदाअध्यात्मज्ञान मे नित्य स्थिति, आ तत्त्वज्ञानक प्रयोजन केँ देखब: ई ज्ञान कहल गेल अछि, आ जे एकर विपरीत अछि से अज्ञान।
- 13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥
मशीन मसौदाjñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||
मशीन मसौदाजे जानबा योग्य अछि आ जकरा जानि कऽ अमृत भेटैत अछि, से हम कहब: ओ अनादि परम ब्रह्म अछि, जकरा ने सत् कहल जाइत अछि आ ने असत्।
- 14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥
मशीन मसौदाsarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
मशीन मसौदाओकर हाथ आ पयर सभ दिस अछि, नेत्र, सिर आ मुख सभ दिस अछि, कान सभ दिस अछि; ओ संसार मे सभ केँ आवृत कऽ कऽ स्थित अछि।
- 15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
मशीन मसौदाsarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
मशीन मसौदाओ सभ इन्द्रियक गुण सँ प्रकाशित होइत अछि, तैयो सभ इन्द्रिय सँ रहित अछि; असक्त अछि, तैयो सभक भरण करैत अछि; निर्गुण अछि, तैयो गुण सभक भोक्ता अछि।
- 16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥
मशीन मसौदाbahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
मशीन मसौदाओ सभ प्राणीक बाहर आ भीतर अछि, अचर आ चर सेहो अछि। सूक्ष्म होयबाक कारणे ओ अविज्ञेय अछि; ओ दूर अछि आ निकट सेहो।
- 17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥
मशीन मसौदाavibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
मशीन मसौदाओ अविभक्त अछि, तैयो प्राणी सभ मे विभक्त जकाँ स्थित अछि। ओकरा प्राणी सभक भरण करयवला, ग्रसयवला आ उत्पन्न करयवला जानबाक चाही।
- 18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥
मशीन मसौदाjyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
मशीन मसौदाओ ज्योति सभक ज्योति अछि आ अन्धकार सँ परे कहल गेल अछि। ओ ज्ञान अछि, ज्ञेय अछि आ ज्ञान सँ प्राप्त होमयवला अछि, आ सभक हृदय मे स्थित अछि।
- 19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥
मशीन मसौदाiti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||
मशीन मसौदाएहि तरहेँ क्षेत्र, ज्ञान आ ज्ञेय संक्षेप मे कहल गेल। हमर भक्त ई जानि कऽ हमर भाव केँ प्राप्त करबाक योग्य होइत अछि।
- 20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥
मशीन मसौदाprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||
मशीन मसौदाप्रकृति आ पुरुष, दुनू केँ अनादि जानह, आ विकार सभ आ गुण सभ केँ प्रकृति सँ उत्पन्न जानह।
- 21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
मशीन मसौदाkāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||
मशीन मसौदाकार्य, करण आ कर्तृत्व उत्पन्न करबा मे प्रकृति कारण कहल जाइत अछि। सुख आ दुखक भोग मे पुरुष कारण कहल जाइत अछि।
- 22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
मशीन मसौदाpuruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||
मशीन मसौदाप्रकृति मे स्थित पुरुष प्रकृति सँ उत्पन्न गुण सभक भोग करैत अछि। गुण सभ मे आसक्ति ओकर नीक आ अधलाह योनि मे जन्मक कारण अछि।
- 23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
मशीन मसौदाupadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||
मशीन मसौदाएहि शरीर मे परम पुरुष केँ उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर आ परमात्मा सेहो कहल जाइत अछि।
- 24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
मशीन मसौदाya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||
मशीन मसौदाजे एहि तरहेँ पुरुष केँ आ गुण सहित प्रकृति केँ जनैत अछि, ओ कोनो प्रकार सँ रहैत होअय, फेर जन्म नहि लैत अछि।
- 25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥
मशीन मसौदाdhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||
मशीन मसौदाकिछु लोक ध्यान सँ अपना भीतर अपना द्वारा आत्मा केँ देखैत छथि; आन सांख्ययोग सँ, आ आन कर्मयोग सँ।
- 26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥
मशीन मसौदाanye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
मशीन मसौदाआन लोक, एना नहि जनैत, दोसर सँ सुनि कऽ उपासना करैत छथि। ओहो सुनल बात मे निष्ठावान भऽ मृत्यु केँ निश्चित रूप सँ पार कऽ जाइत छथि।
- 27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥
मशीन मसौदाyāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||
मशीन मसौदाहे भरतश्रेष्ठ, जे कोनो प्राणी उत्पन्न होइत अछि, चर वा अचर, ओकरा क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञक संयोग सँ उत्पन्न जानह।
- 28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
मशीन मसौदाsamaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
मशीन मसौदाजे परमेश्वर केँ सभ प्राणी मे समान रूप सँ स्थित, नश्वर मे अविनाशी, देखैत अछि, सैह सत्ते देखैत अछि।
- 29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥
मशीन मसौदाsamaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||
मशीन मसौदासभ ठाम समान रूप सँ स्थित ईश्वर केँ देखैत, ओ अपना द्वारा अपना केँ हिंसित नहि करैत अछि, आ तेँ परम गति प्राप्त करैत अछि।
- 30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥
मशीन मसौदाprakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||
मशीन मसौदाजे देखैत अछि जे सभ कर्म सर्वथा प्रकृतिए द्वारा कयल जाइत अछि, आ आत्मा अकर्ता अछि, सैह सत्ते देखैत अछि।