संस्कृत

Adhyaya 13

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

The Field and the Knower of the Field

35 श्लोक

35 श्लोक

  1. 1

    प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

    एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |

    etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: हे केशव, प्रकृति आ पुरुष, क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आ ज्ञेय, ई सभ हम जानय चाहैत छी।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

    एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥

    idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |

    etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हे कौन्तेय, ई शरीर क्षेत्र कहल जाइत अछि। जे एकरा जनैत अछि, ओकरा एकर ज्ञाता लोक क्षेत्रज्ञ कहैत छथि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥

    kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |

    kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, सभ क्षेत्र मे क्षेत्रज्ञ हमरा सेहो जानह। क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञक जे ज्ञान अछि, हमर मत मे सैह ज्ञान अछि।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।

    स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श‍ृणु ॥

    tatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |

    sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śa‍ṛṇu ||

    मशीन मसौदा

    ओ क्षेत्र की अछि, केहन अछि, ओकर कोन विकार अछि आ कतय सँ उत्पन्न अछि, आ ओ क्षेत्रज्ञ के अछि आ ओकर की प्रभाव अछि, से संक्षेप मे हमरा सँ सुनह।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

    ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥

    ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |

    brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||

    मशीन मसौदा

    ऋषि सभ एकरा अनेक प्रकार सँ, भिन्न-भिन्न छन्द मे गओने छथि, आ युक्तियुक्त आ निश्चित ब्रह्मसूत्रक पद सभ मे सेहो।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

    इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥

    mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |

    indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||

    मशीन मसौदा

    महाभूत, अहंकार, बुद्धि आ अव्यक्त; दस इन्द्रिय आ एक मोन, आ इन्द्रियक पाँच विषय;

    मशीन मसौदा
  7. 7

    इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

    एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥

    icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |

    etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    इच्छा, द्वेष, सुख, दुख, शरीरक संघात, चेतना आ धृति: ई संक्षेप मे विकार सहित क्षेत्र कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

    आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥

    amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |

    ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    अमानित्व, दम्भहीनता, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरुक सेवा, पवित्रता, स्थिरता आ आत्मसंयम;

    मशीन मसौदा
  9. 9

    इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।

    जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥

    indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |

    janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||

    मशीन मसौदा

    इन्द्रियक विषय सभ मे वैराग्य, अहंकारक अभाव, आ जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि आ दुख मे दोष केँ बेर-बेर देखब;

    मशीन मसौदा
  10. 10

    असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

    नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥

    asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |

    nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||

    मशीन मसौदा

    आसक्तिक अभाव, पुत्र, स्त्री, घर आदि मे ममता नहि राखब, आ प्रिय आ अप्रियक प्राप्ति मे सदिखन चित्तक समता;

    मशीन मसौदा
  11. 11

    मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

    विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥

    mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |

    viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||

    मशीन मसौदा

    हमरा मे अनन्य योग सँ अविचल भक्ति, एकान्त स्थान मे रहबाक रुचि आ जनसमूह मे अरुचि;

    मशीन मसौदा
  12. 12

    अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

    एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥

    adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |

    etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||

    मशीन मसौदा

    अध्यात्मज्ञान मे नित्य स्थिति, आ तत्त्वज्ञानक प्रयोजन केँ देखब: ई ज्ञान कहल गेल अछि, आ जे एकर विपरीत अछि से अज्ञान।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।

    अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥

    jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |

    anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||

    मशीन मसौदा

    जे जानबा योग्य अछि आ जकरा जानि कऽ अमृत भेटैत अछि, से हम कहब: ओ अनादि परम ब्रह्म अछि, जकरा ने सत् कहल जाइत अछि आ ने असत्।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

    सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥

    sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |

    sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

    मशीन मसौदा

    ओकर हाथ आ पयर सभ दिस अछि, नेत्र, सिर आ मुख सभ दिस अछि, कान सभ दिस अछि; ओ संसार मे सभ केँ आवृत कऽ कऽ स्थित अछि।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।

    असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥

    sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |

    asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

    मशीन मसौदा

    ओ सभ इन्द्रियक गुण सँ प्रकाशित होइत अछि, तैयो सभ इन्द्रिय सँ रहित अछि; असक्त अछि, तैयो सभक भरण करैत अछि; निर्गुण अछि, तैयो गुण सभक भोक्ता अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।

    सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥

    bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |

    sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||

    मशीन मसौदा

    ओ सभ प्राणीक बाहर आ भीतर अछि, अचर आ चर सेहो अछि। सूक्ष्म होयबाक कारणे ओ अविज्ञेय अछि; ओ दूर अछि आ निकट सेहो।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

    भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥

    avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |

    bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

    मशीन मसौदा

    ओ अविभक्त अछि, तैयो प्राणी सभ मे विभक्त जकाँ स्थित अछि। ओकरा प्राणी सभक भरण करयवला, ग्रसयवला आ उत्पन्न करयवला जानबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

    ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥

    jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |

    jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||

    मशीन मसौदा

    ओ ज्योति सभक ज्योति अछि आ अन्धकार सँ परे कहल गेल अछि। ओ ज्ञान अछि, ज्ञेय अछि आ ज्ञान सँ प्राप्त होमयवला अछि, आ सभक हृदय मे स्थित अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

    मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥

    iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |

    madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||

    मशीन मसौदा

    एहि तरहेँ क्षेत्र, ज्ञान आ ज्ञेय संक्षेप मे कहल गेल। हमर भक्त ई जानि कऽ हमर भाव केँ प्राप्त करबाक योग्य होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

    विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥

    prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |

    vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||

    मशीन मसौदा

    प्रकृति आ पुरुष, दुनू केँ अनादि जानह, आ विकार सभ आ गुण सभ केँ प्रकृति सँ उत्पन्न जानह।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

    पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥

    kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |

    puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||

    मशीन मसौदा

    कार्य, करण आ कर्तृत्व उत्पन्न करबा मे प्रकृति कारण कहल जाइत अछि। सुख आ दुखक भोग मे पुरुष कारण कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।

    कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥

    puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |

    kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||

    मशीन मसौदा

    प्रकृति मे स्थित पुरुष प्रकृति सँ उत्पन्न गुण सभक भोग करैत अछि। गुण सभ मे आसक्ति ओकर नीक आ अधलाह योनि मे जन्मक कारण अछि।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

    परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥

    upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |

    paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||

    मशीन मसौदा

    एहि शरीर मे परम पुरुष केँ उपद्रष्टा, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर आ परमात्मा सेहो कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

    सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥

    ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |

    sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||

    मशीन मसौदा

    जे एहि तरहेँ पुरुष केँ आ गुण सहित प्रकृति केँ जनैत अछि, ओ कोनो प्रकार सँ रहैत होअय, फेर जन्म नहि लैत अछि।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

    अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥

    dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |

    anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||

    मशीन मसौदा

    किछु लोक ध्यान सँ अपना भीतर अपना द्वारा आत्मा केँ देखैत छथि; आन सांख्ययोग सँ, आ आन कर्मयोग सँ।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।

    तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥

    anye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |

    te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    आन लोक, एना नहि जनैत, दोसर सँ सुनि कऽ उपासना करैत छथि। ओहो सुनल बात मे निष्ठावान भऽ मृत्यु केँ निश्चित रूप सँ पार कऽ जाइत छथि।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

    क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

    yāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |

    kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतश्रेष्ठ, जे कोनो प्राणी उत्पन्न होइत अछि, चर वा अचर, ओकरा क्षेत्र आ क्षेत्रज्ञक संयोग सँ उत्पन्न जानह।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

    विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥

    samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |

    vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||

    मशीन मसौदा

    जे परमेश्वर केँ सभ प्राणी मे समान रूप सँ स्थित, नश्वर मे अविनाशी, देखैत अछि, सैह सत्ते देखैत अछि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

    न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥

    samaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |

    na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||

    मशीन मसौदा

    सभ ठाम समान रूप सँ स्थित ईश्वर केँ देखैत, ओ अपना द्वारा अपना केँ हिंसित नहि करैत अछि, आ तेँ परम गति प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

    यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥

    prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

    yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||

    मशीन मसौदा

    जे देखैत अछि जे सभ कर्म सर्वथा प्रकृतिए द्वारा कयल जाइत अछि, आ आत्मा अकर्ता अछि, सैह सत्ते देखैत अछि।

    मशीन मसौदा