संस्कृत

Adhyaya 6

आत्मसंयमयोगः

The Yoga of Self-Restraint

47 श्लोक

47 श्लोक

  1. 1

    अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।

    स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

    anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ |

    sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnirna cākriyaḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: जे कर्मफलक आश्रय नहि लऽ करणीय कर्म करैत अछि, ओ संन्यासी अछि आ योगी अछि, ओ नहि जे मात्र अग्नि त्यागि दैत अछि वा मात्र कर्म छोड़ि दैत अछि।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।

    न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥

    yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |

    na hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana ||

    मशीन मसौदा

    हे पाण्डव, जकरा संन्यास कहल जाइत अछि, ओकरा योग बुझू, किएक तँ संकल्पक संन्यास कयने बिना केओ योगी नहि होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

    योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

    ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate |

    yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate ||

    मशीन मसौदा

    योग पर चढ़य चाहयवला मुनिक लेल कर्म साधन कहल गेल अछि, आ योग पर चढ़ि चुकल व्यक्तिक लेल शम, अर्थात् शान्ति, साधन कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।

    सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

    yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate |

    sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhastadocyate ||

    मशीन मसौदा

    जखन ओ इन्द्रियक विषय मे आ कर्म मे आसक्त नहि होइत अछि आ सभ संकल्प त्यागि दैत अछि, तखन ओकरा योगारूढ़ कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।

    आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

    uddharedātmanātmānaṃ nātmānamavasādayet |

    ātmaiva hyātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    अपने द्वारा अपन उद्धार करबाक चाही, अपना केँ नीचाँ नहि गिरेबाक चाही। अपने अपन मित्र अछि आ अपने अपन शत्रु।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।

    अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

    bandhurātmātmanastasya yenātmaivātmanā jitaḥ |

    anātmanastu śatrutve vartetātmaiva śatruvat ||

    मशीन मसौदा

    जे अपने केँ जीति लेने अछि, ओकर आत्मा ओकर मित्र अछि। मुदा जे अपने केँ नहि जितलक, ओकर आत्मा शत्रु जकाँ शत्रुता मे बरतैत अछि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।

    शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

    jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |

    śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ ||

    मशीन मसौदा

    जे अपने केँ जीति लेने अछि आ शान्त अछि, ओकर परमात्मा सर्दी-गर्मी, सुख-दुख आ मान-अपमान मे समाहित रहैत अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

    युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

    jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ |

    yukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    जकर आत्मा ज्ञान आ विज्ञान सँ तृप्त अछि, जे अविचल अछि, जे इन्द्रिय केँ जीति लेने अछि, आ जकरा लेल माटिक ढेला, पाथर आ सोना समान अछि, ओ योगी युक्त कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

    साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

    suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu |

    sādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhirviśiṣyate ||

    मशीन मसौदा

    जे शुभचिन्तक, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेषी आ सम्बन्धी मे, आ साधु आ पापी मे सेहो समान बुद्धि रखैत अछि, ओ विशिष्ट अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

    एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

    yogī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |

    ekākī yatacittātmā nirāśīraparigrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    योगी केँ एकान्त मे असगर रहि, चित्त आ देह केँ वश मे कऽ, आशा आ परिग्रह सँ रहित भऽ निरन्तर अपना केँ योग मे लगेबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

    नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

    śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |

    nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram ||

    मशीन मसौदा

    पवित्र स्थान मे अपन स्थिर आसन स्थापित कऽ, जे ने बहुत ऊँच हो ने बहुत नीच, आ जाहि पर कुश, मृगछाला आ वस्त्र एक पर एक बिछाओल हो,

    मशीन मसौदा
  12. 12

    तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

    उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

    tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ |

    upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye ||

    मशीन मसौदा

    ओहि आसन पर बैसि, मोन केँ एकाग्र कऽ, चित्त आ इन्द्रियक क्रिया केँ वश मे कऽ, आत्मशुद्धिक लेल योगक अभ्यास करबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

    सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

    samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |

    samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||

    मशीन मसौदा

    देह, माथ आ गरदनि केँ सोझ आ अचल रखैत, स्थिर भऽ, अपन नाकक अग्रभाग पर दृष्टि टिका कऽ, आ चारू दिस नहि देखैत,

    मशीन मसौदा
  14. 14

    प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

    मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥

    praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivrate sthitaḥ |

    manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ ||

    मशीन मसौदा

    शान्तचित्त, निर्भय, ब्रह्मचर्यक व्रत मे स्थित, मोन केँ संयमित कऽ, हमरा मे चित्त लगौने, हमरा परायण भऽ युक्त भऽ बैसबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।

    शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥

    yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ |

    śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    एहि तरहेँ सदा अपना केँ योग मे लगबैत, मोन केँ वश मे रखयवला योगी हमरा मे स्थित ओहि शान्ति केँ पाबैत अछि जकर परिणाम निर्वाण अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

    न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥

    nātyaśnatastu yogo'sti na caikāntamanaśnataḥ |

    na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, योग ने बहुत खायवलाक सिद्ध होइत अछि ने एकदम नहि खायवलाक, ने बहुत सुतयवलाक ने सदा जागयवलाक।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

    युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥

    yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu |

    yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā ||

    मशीन मसौदा

    जकर आहार आ विहार उचित अछि, कर्म मे जकर चेष्टा उचित अछि, आ जकर सुतब आ जागब उचित अछि, ओकरा लेल योग दुख केँ नष्ट करयवला होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

    निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥

    yadā viniyataṃ cittamātmanyevāvatiṣṭhate |

    niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā ||

    मशीन मसौदा

    जखन नीक जकाँ वश मे कयल गेल चित्त आत्मे मे स्थित भऽ जाइत अछि, आ व्यक्ति सभ कामना सँ निःस्पृह भऽ जाइत अछि, तखन ओ युक्त कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

    योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥

    yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā |

    yogino yatacittasya yuñjato yogamātmanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    जेना हवा रहित स्थान मे राखल दीप नहि डगमगाइत अछि, ई उपमा ओहि योगीक लेल अछि जकर चित्त वश मे अछि आ जे आत्माक योगक अभ्यास करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

    यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥

    yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā |

    yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati ||

    मशीन मसौदा

    जतय योगक अभ्यास सँ रोकल गेल चित्त शान्त भऽ जाइत अछि, आ जतय ओ आत्मा सँ आत्मा केँ देखि आत्मे मे सन्तुष्ट रहैत अछि,

    मशीन मसौदा
  21. 21

    सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

    वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥

    sukhamātyantikaṃ yattad buddhigrāhyamatīndriyam |

    vetti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ ||

    मशीन मसौदा

    जतय ओ ओहि परम सुख केँ जनैत अछि जे बुद्धि सँ ग्रहण कयल जाइत अछि आ इन्द्रिय सँ परे अछि, आ जाहि मे स्थित भऽ ओ तत्त्व सँ नहि डिगैत अछि,

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

    यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥

    yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ |

    yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate ||

    मशीन मसौदा

    जकरा पाबि ओ आओर कोनो लाभ केँ ओहि सँ बढ़ि कऽ नहि मानैत अछि, आ जाहि मे स्थित भऽ ओ पैघ सँ पैघ दुख सँ सेहो विचलित नहि होइत अछि,

    मशीन मसौदा
  23. 23

    तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।

    स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥

    taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam |

    sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇacetasā ||

    मशीन मसौदा

    ओकरा दुखक संयोग सँ वियोग, अर्थात् योग, जानू। एहि योगक अभ्यास दृढ़ निश्चय आ अखिन्न मोन सँ करबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

    मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥

    saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśeṣataḥ |

    manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ ||

    मशीन मसौदा

    संकल्प सँ उत्पन्न सभ कामना केँ पूर्णतः त्यागि, मोन सँ इन्द्रिय समूह केँ चारू दिस सँ नियन्त्रित कऽ,

    मशीन मसौदा
  25. 25

    शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

    आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥

    śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā |

    ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||

    मशीन मसौदा

    धैर्य सँ युक्त बुद्धि सँ धीरे-धीरे शान्त होउ। मोन केँ आत्मा मे स्थिर कऽ आओर किछु नहि सोचू।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

    ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥

    yato yato niścarati manaścañcalamasthiram |

    tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet ||

    मशीन मसौदा

    चञ्चल आ अस्थिर मोन जाहि-जाहि कारण सँ बाहर भटकैत अछि, ओहि-ओहि सँ ओकरा रोकि कऽ आत्मे मे वश मे आनबाक चाही।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।

    उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥

    praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukhamuttamam |

    upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam ||

    मशीन मसौदा

    जकर मोन शान्त अछि, जकर रजस् शान्त भऽ गेल अछि, जे निष्पाप अछि आ ब्रह्मरूप भऽ गेल अछि, ओहि योगी केँ उत्तम सुख भेटैत अछि।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।

    सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥

    yuñjannevaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ |

    sukhena brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamaśnute ||

    मशीन मसौदा

    एहि तरहेँ सदा अपना केँ योग मे लगबैत निष्पाप योगी सहजहि ब्रह्मक स्पर्श सँ उत्पन्न अनन्त सुखक अनुभव करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।

    ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥

    sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |

    īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ ||

    मशीन मसौदा

    योग सँ युक्त आत्मावला आ सर्वत्र समदृष्टि रखयवला योगी आत्मा केँ सभ प्राणी मे आ सभ प्राणी केँ आत्मा मे देखैत अछि।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

    तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥

    yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |

    tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati ||

    मशीन मसौदा

    जे हमरा सर्वत्र देखैत अछि आ सभ किछु केँ हमरा मे देखैत अछि, ओकरा लेल हम कहियो नहि हेराइत छी आ ओ हमरा लेल कहियो नहि हेराइत अछि।

    मशीन मसौदा