संस्कृत

Adhyaya 14

गुणत्रयविभागयोगः

The Three Gunas

27 श्लोक

27 श्लोक

  1. 1

    परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।

    यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥

    paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |

    yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हम फेर ओ परम ज्ञान कहब, जे सभ ज्ञान मे उत्तम अछि, जकरा जानि कऽ सभ मुनि एतय सँ परम सिद्धि केँ प्राप्त भेलाह।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

    सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

    idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |

    sarge'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||

    मशीन मसौदा

    एहि ज्ञानक आश्रय लऽ कऽ ओ हमर समान धर्म केँ प्राप्त भेलाह। ओ सृष्टिक समय मे सेहो जन्म नहि लैत छथि आ प्रलयक समय मे व्यथित नहि होइत छथि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् ।

    सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥

    mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham |

    sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, महत् ब्रह्म हमर योनि अछि; ओहि मे हम बीज रखैत छी। ओहि सँ सभ प्राणीक उत्पत्ति होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।

    तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥

    sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ |

    tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā ||

    मशीन मसौदा

    हे कौन्तेय, सभ योनि मे जे कोनो मूर्ति उत्पन्न होइत अछि, ओकर योनि महत् ब्रह्म अछि आ हम बीज देबयवला पिता छी।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।

    निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥

    sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ |

    nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam ||

    मशीन मसौदा

    हे महाबाहु, सत्त्व, रजस् आ तमस्, प्रकृति सँ उत्पन्न ई गुण, अविनाशी देही केँ देह मे बान्हैत अछि।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।

    सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥

    tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam |

    sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||

    मशीन मसौदा

    हे निष्पाप, एहि मे सत्त्व निर्मल होयबाक कारणे प्रकाशक आ निर्विकार अछि। ओ सुखक आसक्ति आ ज्ञानक आसक्ति सँ बान्हैत अछि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।

    तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥

    rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |

    tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||

    मशीन मसौदा

    हे कौन्तेय, रजस् केँ रागस्वरूप आ तृष्णा आ आसक्ति सँ उत्पन्न जानह। ओ देही केँ कर्मक आसक्ति सँ बान्हैत अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।

    प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥

    tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |

    pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, तमस् केँ अज्ञान सँ उत्पन्न आ सभ देहधारी केँ मोहित करयवला जानह। ओ प्रमाद, आलस्य आ निद्रा सँ बान्हैत अछि।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।

    ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥

    sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |

    jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, सत्त्व सुख मे लगबैत अछि, रजस् कर्म मे, आ तमस् ज्ञान केँ ढाँपि कऽ प्रमाद मे लगबैत अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।

    रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥

    rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |

    rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, रजस् आ तमस् केँ दबा कऽ सत्त्व बढ़ैत अछि; सत्त्व आ तमस् केँ दबा कऽ रजस्; आ ओहिना सत्त्व आ रजस् केँ दबा कऽ तमस्।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।

    ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥

    sarvadvāreṣu dehe'sminprakāśa upajāyate |

    jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta ||

    मशीन मसौदा

    जखन एहि शरीरक सभ द्वार मे ज्ञानक प्रकाश उत्पन्न होइत अछि, तखन जानबाक चाही जे सत्त्व बढ़ल अछि।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।

    रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥

    lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |

    rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतश्रेष्ठ, लोभ, प्रवृत्ति, कर्मक आरम्भ, अशान्ति आ लालसा, ई सभ रजस् बढ़ला पर उत्पन्न होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।

    तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥

    aprakāśo'pravṛttiśca pramādo moha eva ca |

    tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana ||

    मशीन मसौदा

    हे कुरुनन्दन, अप्रकाश, अप्रवृत्ति, प्रमाद आ मोह, ई सभ तमस् बढ़ला पर उत्पन्न होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।

    तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥

    yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt |

    tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate ||

    मशीन मसौदा

    जँ देहधारी सत्त्वक वृद्धिक समय मृत्यु केँ प्राप्त होइत अछि, तँ ओ उत्तम ज्ञानी सभक निर्मल लोक केँ प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।

    तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥

    rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate |

    tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate ||

    मशीन मसौदा

    रजस् मे मृत्यु भेला पर ओ कर्म मे आसक्त लोक सभक बीच जन्म लैत अछि; तमस् मे मरला पर ओ मूढ़ योनि सभ मे जन्म लैत अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।

    रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥

    karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |

    rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam ||

    मशीन मसौदा

    सुकृत कर्मक फल सात्त्विक आ निर्मल कहल गेल अछि; रजस्क फल दुख अछि, आ तमस्क फल अज्ञान।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।

    प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥

    sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca |

    pramādamohau tamaso bhavato'jñānameva ca ||

    मशीन मसौदा

    सत्त्व सँ ज्ञान उत्पन्न होइत अछि आ रजस् सँ लोभ। तमस् सँ प्रमाद आ मोह उत्पन्न होइत अछि, आ अज्ञान सेहो।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।

    जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥

    ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ |

    jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ ||

    मशीन मसौदा

    सत्त्व मे स्थित लोक ऊपर जाइत अछि; राजस लोक मध्य मे रहैत अछि; आ निकृष्ट गुणक वृत्ति मे स्थित तामस लोक नीचाँ जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।

    गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥

    nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |

    guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so'dhigacchati ||

    मशीन मसौदा

    जखन द्रष्टा गुण सभक अतिरिक्त कोनो आन कर्ता नहि देखैत अछि, आ गुण सभ सँ परे केँ जनैत अछि, तखन ओ हमर भाव केँ प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।

    जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥

    guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān |

    janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto'mṛtamaśnute ||

    मशीन मसौदा

    देहक उत्पत्तिक कारण एहि तीनू गुण केँ पार कऽ देही जन्म, मृत्यु, जरा आ दुख सँ मुक्त भऽ अमृत केँ प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।

    किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥

    kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho |

    kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: हे प्रभु, जे एहि तीनू गुण सँ परे भऽ गेल अछि ओ कोन लक्षण सँ जानल जाइत अछि? ओकर आचरण केहन होइत अछि, आ ओ एहि तीनू गुण केँ कोना पार करैत अछि?

    मशीन मसौदा
  22. 22

    प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।

    न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥

    prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava |

    na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हे पाण्डव, जे प्रकाश, प्रवृत्ति आ मोहक उत्पन्न भेला पर ओकरा सँ द्वेष नहि करैत अछि, आ ओकर निवृत्त भेला पर ओकर आकांक्षा नहि करैत अछि,

    मशीन मसौदा
  23. 23

    उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।

    गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥

    udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate |

    guṇā vartanta ityevaṃ yo'vatiṣṭhati neṅgate ||

    मशीन मसौदा

    जे उदासीन जकाँ बैसल रहैत अछि, गुण सभ सँ विचलित नहि होइत अछि, गुण सभे बरतैत अछि ई जानि कऽ स्थिर रहैत अछि आ डगमगाइत नहि अछि,

    मशीन मसौदा
  24. 24

    समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

    तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥

    samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |

    tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ ||

    मशीन मसौदा

    जे दुख आ सुख मे सम अछि, अपना मे स्थित अछि, जकरा लेल माटिक ढेला, पाथर आ सोना समान अछि, जे प्रिय आ अप्रिय मे एकरस अछि, धीर अछि, आ अपन निन्दा आ स्तुति मे सम अछि,

    मशीन मसौदा
  25. 25

    मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।

    सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥

    mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ |

    sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate ||

    मशीन मसौदा

    जे मान आ अपमान मे सम अछि, मित्र आ शत्रुक पक्ष मे सम अछि, आ जे सभ आरम्भक त्याग कऽ चुकल अछि, ओ गुणातीत कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

    स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥

    māṃ ca yo'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate |

    sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate ||

    मशीन मसौदा

    आ जे अव्यभिचारी भक्तियोग सँ हमर सेवा करैत अछि, ओ एहि गुण सभ केँ पार कऽ ब्रह्मभावक योग्य होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।

    शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥

    brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |

    śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca ||

    मशीन मसौदा

    किएक तँ हम ब्रह्मक, अमृत आ अविनाशीक, सनातन धर्मक आ ऐकान्तिक सुखक प्रतिष्ठा छी।

    मशीन मसौदा