संस्कृत

Adhyaya 18

मोक्षसंन्यासयोगः

Liberation through Renunciation

78 श्लोक

78 श्लोक

  1. 1

    संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

    त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥

    saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |

    tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: हे महाबाहु, हे हृषीकेश, हे केशिनिषूदन, हम संन्यास आ त्यागक तत्त्व केँ अलग-अलग जानय चाहैत छी।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।

    सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥

    kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |

    sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: ज्ञानी लोक काम्य कर्मक त्याग केँ संन्यास बुझैत छथि; विचारवान लोक सभ कर्मक फलक त्याग केँ त्याग कहैत छथि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥

    tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |

    yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||

    मशीन मसौदा

    किछु मनीषी कहैत छथि जे कर्म दोष जकाँ त्याज्य अछि; आन कहैत छथि जे यज्ञ, दान आ तपक कर्म नहि छोड़बाक चाही।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    निश्चयं श‍ृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

    त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥

    niścayaṃ śa‍ṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |

    tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे भरतश्रेष्ठ, त्यागक विषय मे हमर निश्चय सुनह; हे पुरुषव्याघ्र, त्याग तीन प्रकारक कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

    यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥

    yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |

    yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||

    मशीन मसौदा

    यज्ञ, दान आ तपक कर्म नहि छोड़बाक चाही; ओ करबे करबाक चाही। यज्ञ, दान आ तप विचारवान लोक केँ पवित्र करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

    कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥

    etānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |

    kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||

    मशीन मसौदा

    मुदा ईहो कर्म आसक्ति आ फल केँ छोड़ि कऽ करबाक चाही। हे पार्थ, ई हमर निश्चित आ उत्तम मत अछि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

    मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥

    niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |

    mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    नियत कर्मक संन्यास उचित नहि अछि। मोह सँ ओकर त्याग तामस कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

    स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥

    duḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |

    sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||

    मशीन मसौदा

    जे कर्म केँ दुखद बुझि शारीरिक कष्टक भय सँ छोड़ैत अछि, ओ राजस त्याग कऽ कऽ त्यागक फल नहि पबैत अछि।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

    सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥

    kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |

    saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, जे नियत कर्म करबाक चाही एहि भाव सँ, आसक्ति आ फल केँ छोड़ि कऽ कयल जाइत अछि, ओ त्याग सात्त्विक मानल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।

    त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥

    na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |

    tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||

    मशीन मसौदा

    सत्त्व सँ युक्त, मेधावी आ संशयरहित त्यागी ने अप्रिय कर्म सँ द्वेष करैत अछि आ ने प्रिय कर्म मे आसक्त होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

    यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥

    na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |

    yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||

    मशीन मसौदा

    देहधारी लेल कर्मक पूर्ण त्याग सम्भव नहि अछि; मुदा जे कर्मफलक त्यागी अछि, सैह त्यागी कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

    भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥

    aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |

    bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||

    मशीन मसौदा

    अनिष्ट, इष्ट आ मिश्रित, तीन प्रकारक कर्मफल त्याग नहि करयवला लोक केँ मरलाक बाद भेटैत अछि, मुदा संन्यासी केँ कहियो नहि।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

    साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥

    pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |

    sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||

    मशीन मसौदा

    हे महाबाहु, सभ कर्मक सिद्धिक लेल कर्मक अन्त करयवला सांख्य सिद्धान्त मे कहल एहि पाँच कारण केँ हमरा सँ जानह।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

    विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥

    adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |

    vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||

    मशीन मसौदा

    अधिष्ठान, कर्ता, अनेक प्रकारक करण, विविध आ अलग-अलग चेष्टा, आ पाँचम दैव।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

    न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥

    śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |

    nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||

    मशीन मसौदा

    शरीर, वाणी वा मोन सँ मनुष्य जे कोनो कर्म आरम्भ करैत अछि, उचित हो वा विपरीत, ओकर ई पाँच कारण अछि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।

    पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥

    tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |

    paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||

    मशीन मसौदा

    एहन स्थिति मे जे अपरिपक्व बुद्धिक कारणे केवल आत्मा केँ कर्ता देखैत अछि, ओ दुर्मति नहि देखैत अछि।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

    हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥

    yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |

    hatvā'pi sa imā~llokānna hanti na nibadhyate ||

    मशीन मसौदा

    जकरा मे कर्तापनक भाव नहि अछि, जकर बुद्धि लिप्त नहि होइत अछि, ओ एहि लोक सभ केँ मारियो कऽ ने मारैत अछि आ ने बन्हैत अछि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

    करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥

    jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |

    karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ ||

    मशीन मसौदा

    ज्ञान, ज्ञेय आ परिज्ञाता, ई तीन प्रकारक कर्मप्रेरणा अछि; करण, कर्म आ कर्ता, ई तीन प्रकारक कर्मसंग्रह अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

    प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥

    jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |

    procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||

    मशीन मसौदा

    गुणक गणना मे ज्ञान, कर्म आ कर्ता गुणक भेद सँ तीन-तीन प्रकारक कहल गेल अछि। ओकरा सेहो यथावत सुनह।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

    अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥

    sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |

    avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||

    मशीन मसौदा

    जाहि ज्ञान सँ मनुष्य सभ प्राणी मे एक अविनाशी भाव केँ, विभक्त मे अविभक्त, देखैत अछि, ओहि ज्ञान केँ सात्त्विक जानह।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।

    वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥

    pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |

    vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||

    मशीन मसौदा

    मुदा जे ज्ञान सभ प्राणी मे भिन्न-भिन्न प्रकारक अनेक भाव केँ अलग-अलग जनैत अछि, ओहि ज्ञान केँ राजस जानह।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

    अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥

    yattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |

    atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    आ जे एके कार्य मे सम्पूर्ण जकाँ आसक्त अछि, अकारण, तत्त्वार्थ सँ रहित आ तुच्छ अछि, ओ तामस कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।

    अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥

    niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam |

    aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||

    मशीन मसौदा

    जे नियत कर्म आसक्ति रहित, राग-द्वेष बिना, फल नहि चाहयवला द्वारा कयल जाइत अछि, ओ सात्त्विक कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

    क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥

    yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |

    kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||

    मशीन मसौदा

    मुदा जे कर्म कामनाक पूर्ति चाहयवला वा अहंकार सँ युक्त व्यक्ति द्वारा बहुत परिश्रम सँ कयल जाइत अछि, ओ राजस कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।

    मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥

    anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam |

    mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||

    मशीन मसौदा

    जे कर्म परिणाम, हानि, हिंसा आ अपन सामर्थ्यक विचार बिना मोह सँ आरम्भ कयल जाइत अछि, ओ तामस कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

    सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥

    muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |

    siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||

    मशीन मसौदा

    आसक्ति सँ मुक्त, अहंकारपूर्ण वचन नहि बाजयवला, धृति आ उत्साह सँ युक्त, सिद्धि आ असिद्धि मे निर्विकार कर्ता सात्त्विक कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

    हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥

    rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |

    harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||

    मशीन मसौदा

    रागी, कर्मफल चाहयवला, लोभी, हिंसक स्वभावक, अशुद्ध, आ हर्ष-शोक सँ युक्त कर्ता राजस कहल गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

    विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥

    ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ |

    viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||

    मशीन मसौदा

    अयुक्त, असभ्य, हठी, शठ, दोसरक जीविका नष्ट करयवला, आलसी, विषादी आ दीर्घसूत्री कर्ता तामस कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श‍ृणु ।

    प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥

    buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śa‍ṛṇu |

    procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||

    मशीन मसौदा

    हे धनञ्जय, गुणक अनुसार बुद्धि आ धृतिक तीन प्रकारक भेद सेहो पूर्ण रूप सँ आ अलग-अलग कहल जा रहल अछि, सुनह।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

    बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥

    pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |

    bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||

    मशीन मसौदा

    हे पार्थ, जे बुद्धि प्रवृत्ति आ निवृत्ति, कर्तव्य आ अकर्तव्य, भय आ अभय, बन्धन आ मोक्ष केँ जनैत अछि, ओ सात्त्विक अछि।

    मशीन मसौदा