संस्कृत

Adhyaya 4

ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः

Knowledge and the Renunciation of Action

42 श्लोक

42 श्लोक

  1. 1

    इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

    विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

    imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam |

    vivasvānmanave prāha manurikṣvākave'bravīt ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हम ई अविनाशी योग विवस्वान केँ सिखौने छलहुँ। विवस्वान एकरा मनु केँ कहलनि, आ मनु इक्ष्वाकु केँ।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।

    स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥

    evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ |

    sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||

    मशीन मसौदा

    हे परन्तप, एहि तरहेँ परम्परा सँ प्राप्त एहि योग केँ राजर्षि सभ जनलनि। मुदा बहुत समय बितला सँ ई योग एहि लोक मे लुप्त भऽ गेल।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

    भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

    sa evāyaṃ mayā te'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ |

    bhakto'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||

    मशीन मसौदा

    वएह पुरातन योग आइ हम अहाँ केँ कहलहुँ, किएक तँ अहाँ हमर भक्त आ मित्र छी। ई उत्तम रहस्य अछि।

    मशीन मसौदा
  4. 4

    अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।

    कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

    aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ |

    kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||

    मशीन मसौदा

    अर्जुन कहलनि: अहाँक जन्म बाद मे भेल आ विवस्वानक जन्म पहिने। तखन हम कोना बुझी जे अहाँ आरम्भ मे एकरा कहने छलहुँ?

    मशीन मसौदा
  5. 5

    बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।

    तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥

    bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |

    tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: हे अर्जुन, हमर आ अहाँक बहुतो जन्म बीति चुकल अछि। हम ओहि सभ केँ जनैत छी, मुदा हे परन्तप, अहाँ नहि जनैत छी।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।

    प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

    ajo'pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro'pi san |

    prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||

    मशीन मसौदा

    अजन्मा आ अविनाशी होइतो, आ सभ प्राणीक ईश्वर होइतो, हम अपन प्रकृति केँ अधीन कऽ अपन मायाक शक्ति सँ प्रकट होइत छी।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

    अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥

    yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata |

    abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, जखन-जखन धर्मक हानि आ अधर्मक वृद्धि होइत अछि, तखन-तखन हम अपना केँ प्रकट करैत छी।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

    धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥

    paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām |

    dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||

    मशीन मसौदा

    सज्जनक रक्षा, दुष्कर्मीक विनाश आ धर्मक स्थापनाक लेल हम युग-युग मे प्रकट होइत छी।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।

    त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

    janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ |

    tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so'rjuna ||

    मशीन मसौदा

    हे अर्जुन, जे हमर दिव्य जन्म आ कर्म केँ तत्त्व सँ जनैत अछि, ओ देह त्यागि फेर जन्म नहि लैत अछि, ओ हमरा प्राप्त होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।

    बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥

    vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ |

    bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||

    मशीन मसौदा

    राग, भय आ क्रोध सँ मुक्त, हमरा मे लीन, हमर शरण मे आयल बहुतो लोक ज्ञानरूपी तप सँ पवित्र भऽ हमर भाव केँ प्राप्त कयलनि।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।

    मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

    ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham |

    mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||

    मशीन मसौदा

    जे जाहि प्रकार हमर शरण लैत अछि, हम ओकरा ओहि प्रकार भजैत छी। हे पार्थ, मनुष्य सभ प्रकार सँ हमरे मार्गक अनुसरण करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।

    क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥

    kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ |

    kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||

    मशीन मसौदा

    कर्मक सिद्धि चाहयवला लोक एतय देवता सभक पूजा करैत अछि, किएक तँ मनुष्यलोक मे कर्म सँ उत्पन्न सिद्धि शीघ्र भेटैत अछि।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।

    तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥

    cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |

    tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||

    मशीन मसौदा

    गुण आ कर्मक विभागक अनुसार चारू वर्ण हमहीं रचलहुँ। ओकर कर्ता होइतो हमरा अकर्ता आ अविनाशी बुझू।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।

    इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥

    na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā |

    iti māṃ yo'bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||

    मशीन मसौदा

    कर्म हमरा लिप्त नहि करैत अछि, आ ने कर्मफल मे हमर लालसा अछि। जे हमरा एहि रूप मे जनैत अछि, ओ कर्म सँ नहि बन्हाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।

    कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥

    evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ |

    kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||

    मशीन मसौदा

    एहन जानि कऽ प्राचीन मुमुक्षु लोकनि सेहो कर्म कयलनि। तेँ अहाँ सेहो वएह कर्म करू जे पूर्वज लोकनि प्राचीन काल मे कयलनि।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।

    तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

    kiṃ karma kimakarmeti kavayo'pyatra mohitāḥ |

    tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase'śubhāt ||

    मशीन मसौदा

    कर्म की अछि आ अकर्म की, एहि विषय मे विद्वान सेहो मोहित भऽ जाइत छथि। हम अहाँ केँ ओ कर्म बताएब जकरा जानि अहाँ अशुभ सँ मुक्त भऽ जायब।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

    अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

    karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ |

    akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||

    मशीन मसौदा

    कर्म केँ बुझबाक चाही, विकर्म केँ बुझबाक चाही, आ अकर्म केँ सेहो बुझबाक चाही, किएक तँ कर्मक गति गहन अछि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।

    स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

    karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ |

    sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||

    मशीन मसौदा

    जे कर्म मे अकर्म देखैत अछि आ अकर्म मे कर्म, ओ मनुष्य मे बुद्धिमान अछि, योगी अछि आ सम्पूर्ण कर्म करयवला अछि।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।

    ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥

    yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ |

    jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||

    मशीन मसौदा

    जकर सभ आरम्भ कामना आ संकल्प सँ रहित अछि, आ जकर कर्म ज्ञानरूपी आगि मे जरि गेल अछि, ओकरा ज्ञानी लोकनि पण्डित कहैत छथि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।

    कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥

    tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ |

    karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||

    मशीन मसौदा

    कर्मफलक आसक्ति त्यागि, सदा तृप्त आ कोनो आश्रय पर निर्भर नहि रहयवला व्यक्ति कर्म मे पूर्णतः लागियो कऽ किछु नहि करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  21. 21

    निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।

    शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

    nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ |

    śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||

    मशीन मसौदा

    आशारहित, चित्त आ आत्मा केँ वश मे रखयवला, सभ परिग्रह त्यागयवला व्यक्ति मात्र देहक कर्म करैत पाप केँ प्राप्त नहि होइत अछि।

    मशीन मसौदा
  22. 22

    यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।

    समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥

    yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ |

    samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||

    मशीन मसौदा

    अपने आप जे भेटय ताहि सँ सन्तुष्ट, द्वन्द्व सँ परे, ईर्ष्या सँ रहित, आ सफलता-असफलता मे समान रहयवला व्यक्ति कर्म करियो कऽ नहि बन्हाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  23. 23

    गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।

    यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

    gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ |

    yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||

    मशीन मसौदा

    जकर आसक्ति छूटि गेल अछि, जे मुक्त अछि, जकर चित्त ज्ञान मे स्थित अछि आ जे यज्ञक लेल कर्म करैत अछि, ओकर सम्पूर्ण कर्म विलीन भऽ जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  24. 24

    ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।

    ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

    brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam |

    brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||

    मशीन मसौदा

    अर्पण ब्रह्म अछि, हवि ब्रह्म अछि, ब्रह्मरूपी अग्नि मे ब्रह्म द्वारा आहुति देल जाइत अछि। जे कर्म मे ब्रह्म केँ देखैत अछि, ओ ब्रह्मे केँ प्राप्त करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  25. 25

    दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।

    ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥

    daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate |

    brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||

    मशीन मसौदा

    किछु योगी देवता सभक पूजारूपी यज्ञ करैत छथि, आ आन लोकनि ब्रह्मरूपी अग्नि मे यज्ञ द्वारा यज्ञेक आहुति दैत छथि।

    मशीन मसौदा
  26. 26

    श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।

    शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥

    śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati |

    śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||

    मशीन मसौदा

    किछु लोक श्रवण आदि इन्द्रिय सभ केँ संयमरूपी अग्नि मे आहुति दैत छथि, आ आन लोकनि शब्द आदि विषय सभ केँ इन्द्रियरूपी अग्नि मे।

    मशीन मसौदा
  27. 27

    सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।

    आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥

    sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare |

    ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||

    मशीन मसौदा

    आन लोकनि सभ इन्द्रियक कर्म आ प्राणक कर्म केँ ज्ञान सँ प्रज्वलित आत्मसंयमरूपी योगक अग्नि मे आहुति दैत छथि।

    मशीन मसौदा
  28. 28

    द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।

    स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥

    dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare |

    svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||

    मशीन मसौदा

    किछु लोक द्रव्ययज्ञ, किछु तपोयज्ञ आ किछु योगयज्ञ करैत छथि, आ आन दृढ़ व्रतवला यत्नशील लोक स्वाध्याय आ ज्ञानयज्ञ करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  29. 29

    अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।

    प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

    apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe'pānaṃ tathāpare |

    prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||

    मशीन मसौदा

    आन लोकनि अपान मे प्राणक आ प्राण मे अपानक आहुति दैत छथि, आ प्राण आ अपानक गति केँ रोकि प्राणायाम मे लागल रहैत छथि।

    मशीन मसौदा
  30. 30

    अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।

    सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥

    apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati |

    sarve'pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||

    मशीन मसौदा

    आन लोकनि आहार नियमित कऽ प्राण केँ प्राण मे आहुति दैत छथि। ई सभ यज्ञ केँ जानयवला छथि आ यज्ञ सँ हुनक पाप नष्ट भऽ गेल अछि।

    मशीन मसौदा