संस्कृत

Adhyaya 15

पुरुषोत्तमयोगः

The Supreme Person

20 श्लोक

20 श्लोक

  1. 1

    ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

    छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥

    ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam |

    chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ||

    मशीन मसौदा

    श्रीभगवान कहलनि: एकटा अविनाशी अश्वत्थ गाछक बात कहल जाइत अछि जकर जड़ि ऊपर आ डारि नीचाँ अछि। वैदिक छन्द ओकर पात अछि, आ जे ओकरा जनैत अछि से वेद केँ जनैत अछि।

    मशीन मसौदा
  2. 2

    अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा

    गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।

    अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि

    कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥

    adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā

    guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ |

    adhaśca mūlānyanusantatāni

    karmānubandhīni manuṣyaloke ||

    मशीन मसौदा

    ओकर डारि गुण सभ सँ पोसल, विषय रूपी कोंपरक संग नीचाँ आ ऊपर पसरल अछि। नीचाँ मनुष्यलोक मे ओकर जड़ि सभ कर्म सँ बान्हैत बढ़ल चलि गेल अछि।

    मशीन मसौदा
  3. 3

    न रूपमस्येह तथोपलभ्यते

    नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।

    अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं

    असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥

    na rūpamasyeha tathopalabhyate

    nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā |

    aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ

    asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ||

    मशीन मसौदा

    एतय ओकर रूप ओहिना नहि देखाइत अछि, ने अन्त, ने आदि, ने ओकर आधार। एहि दृढ़ जड़िवला अश्वत्थ केँ असंगक दृढ़ शस्त्र सँ काटि कऽ,

    मशीन मसौदा
  4. 4

    ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं

    यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।

    तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।

    यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥

    tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ

    yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ |

    tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye |

    yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ||

    मशीन मसौदा

    तखन ओ पद तकबाक चाही जतय गेल लोक फेर नहि घुरैत अछि, ई सोचैत जे हम ओहि आदि पुरुषक शरण लैत छी जिनका सँ ई पुरातन प्रवृत्ति पसरल अछि।

    मशीन मसौदा
  5. 5

    निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा

    अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।

    द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्-

    गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥

    nirmānamohā jitasaṅgadoṣā

    adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |

    dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair-

    gacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ||

    मशीन मसौदा

    मान आ मोह सँ रहित, आसक्तिक दोष केँ जीतने, सदिखन अध्यात्म मे लागल, कामना सँ निवृत्त, आ सुख-दुख नामक द्वन्द्व सँ मुक्त, ओ ज्ञानी ओहि अविनाशी पद केँ प्राप्त करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  6. 6

    न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।

    यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥

    na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |

    yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ||

    मशीन मसौदा

    ओकरा ने सूर्य प्रकाशित करैत अछि, ने चन्द्रमा आ ने अग्नि। जतय जा कऽ केओ नहि घुरैत अछि, सैह हमर परम धाम अछि।

    मशीन मसौदा
  7. 7

    ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।

    मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥

    mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ |

    manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati ||

    मशीन मसौदा

    जीवलोक मे हमरे सनातन अंश जीव बनि कऽ प्रकृति मे स्थित मोन सहित छह इन्द्रिय सभ केँ अपना दिस आकर्षित करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  8. 8

    शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।

    गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥

    śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ |

    gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ||

    मशीन मसौदा

    जखन देहक स्वामी शरीर धारण करैत अछि आ जखन ओकरा छोड़ैत अछि, तखन ओ एहि सभ केँ लऽ कऽ ओहिना जाइत अछि जेना हवा फूल सँ सुगन्ध लऽ जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  9. 9

    श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।

    अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥

    śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |

    adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ||

    मशीन मसौदा

    कान, आँखि, त्वचा, जीह आ नाक, आ मोनक आश्रय लऽ कऽ ई विषय सभक सेवन करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  10. 10

    उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।

    विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥

    utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam |

    vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ||

    मशीन मसौदा

    शरीर छोड़ि कऽ जाइत, शरीर मे रहैत वा गुण सँ युक्त भऽ भोग करैत, एकरा मूढ़ लोक नहि देखैत अछि; ज्ञानक नेत्रवला देखैत अछि।

    मशीन मसौदा
  11. 11

    यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।

    यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥

    yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |

    yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ||

    मशीन मसौदा

    प्रयत्न करयवला योगी एकरा अपना मे स्थित देखैत छथि, मुदा जिनकर अन्तःकरण शुद्ध नहि अछि आ जे अचेत छथि, ओ प्रयत्न कयलो पर एकरा नहि देखैत छथि।

    मशीन मसौदा
  12. 12

    यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

    यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥

    yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam |

    yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||

    मशीन मसौदा

    जे तेज सूर्य मे रहि कऽ सम्पूर्ण जगत केँ प्रकाशित करैत अछि, जे तेज चन्द्रमा मे आ अग्नि मे अछि, ओ तेज हमरे जानह।

    मशीन मसौदा
  13. 13

    गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।

    पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥

    gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā |

    puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ ||

    मशीन मसौदा

    पृथ्वी मे प्रवेश कऽ हम अपन ओज सँ सभ प्राणी केँ धारण करैत छी, आ रसमय सोम बनि कऽ सभ औषधि केँ पोसैत छी।

    मशीन मसौदा
  14. 14

    अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।

    प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥

    ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāśritaḥ |

    prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham ||

    मशीन मसौदा

    हम वैश्वानर बनि कऽ प्राणी सभक शरीर मे रहैत छी, आ प्राण आ अपान सँ युक्त भऽ चारि प्रकारक अन्न पचबैत छी।

    मशीन मसौदा
  15. 15

    सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो

    मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च ।

    वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो

    वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥

    sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo

    mattaḥ smṛtirjñānamapohanañca |

    vedaiśca sarvairahameva vedyo

    vedāntakṛdvedavideva cāham ||

    मशीन मसौदा

    हम सभक हृदय मे स्थित छी। हमरे सँ स्मृति, ज्ञान आ ओकर लोप होइत अछि। सभ वेद द्वारा जानबा योग्य हमहीं छी; वेदान्तक कर्ता आ वेदक ज्ञाता सेहो हमहीं छी।

    मशीन मसौदा
  16. 16

    द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

    क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥

    dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca |

    kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate ||

    मशीन मसौदा

    एहि लोक मे दू पुरुष अछि, क्षर आ अक्षर। सभ प्राणी क्षर अछि, आ कूटस्थ केँ अक्षर कहल जाइत अछि।

    मशीन मसौदा
  17. 17

    उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

    यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥

    uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ |

    yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ ||

    मशीन मसौदा

    मुदा उत्तम पुरुष आन अछि, जकरा परमात्मा कहल जाइत अछि, जे अविनाशी ईश्वर तीनू लोक मे प्रवेश कऽ ओकरा धारण करैत छथि।

    मशीन मसौदा
  18. 18

    यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

    अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥

    yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ |

    ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ ||

    मशीन मसौदा

    किएक तँ हम क्षर सँ परे छी आ अक्षरो सँ उत्तम छी, तेँ लोक आ वेद मे पुरुषोत्तम नाम सँ प्रसिद्ध छी।

    मशीन मसौदा
  19. 19

    यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

    स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥

    yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam |

    sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे भारत, जे मोह सँ रहित भऽ हमरा एहि तरहेँ पुरुषोत्तम जनैत अछि, ओ सर्वज्ञ अछि आ सम्पूर्ण भाव सँ हमर भजन करैत अछि।

    मशीन मसौदा
  20. 20

    इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।

    एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥

    iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha |

    etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ||

    मशीन मसौदा

    हे निष्पाप भारत, एहि तरहेँ हम तोरा ई अत्यन्त गुप्त शास्त्र कहलहुँ। एकरा बुझि कऽ मनुष्य बुद्धिमान आ कृतकृत्य भऽ जाइत अछि।

    मशीन मसौदा