72 श्लोक
- 1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥
यंत्र मसुदोtaṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||
यंत्र मसुदोसंजयान म्हळें: करुणेन भरिल्लो, दुकांनी भरून आयिल्ल्या आनी घुस्पल्ल्या दोळ्यांचो, निराशेंत बुडपी अशा त्या अर्जुनाक मधुसूदनान हीं उतरां सांगलीं.
- 2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥
यंत्र मसुदोkutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||
यंत्र मसुदोश्रीभगवंतान म्हळें: हे अर्जुना, असल्या संकटाच्या वेळार हो काळजाचो दुबळेपणा तुजेर खंयच्यान आयलो? हो आर्यांचो मार्ग न्हय; तो सर्गाक वा कीर्तीक व्हरिना, फकत अपकीर्तीक व्हरता.
- 3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥
यंत्र मसुदोklaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||
यंत्र मसुदोहे पार्था, नामर्दपणाक वश जावं नाका; तें तुका सोबना. काळजाचो हो ल्हानसो दुबळेपणा उडोवन दी आनी उठ, हे परंतपा.
- 4
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥
यंत्र मसुदोkathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||
यंत्र मसुदोअर्जुनान म्हळें: हे मधुसूदना, भीष्म आनी द्रोण दोगूय म्हज्या पुजेक पात्र आसतना हांव तांचे आड झुजांत बाण घेवन कसो उबो रावूं, हे अरिसूदना?
- 5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥
यंत्र मसुदोgurūnahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||
यंत्र मसुदोह्या म्हान गुरूंक मारचे परस ह्या संवसारांत भीक मागून जियेवप लेगीत बरें. आपल्या फायद्याखातीर ते आसले तरी तांकां मारल्यार हांगा हांव भोगतलों तें दरेक सुख रगतान माखिल्लें आसतलें.
- 6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥
यंत्र मसुदोna caitadvidmaḥ kataranno garīyo
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmas-
te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||
यंत्र मसुदोआमी जिखचें का तांणी आमकां जिखचें, हातूंत आमकां कितें बरें तेंय आमकां खबर ना. धृतराष्ट्राचे पूत आमचे मुखार उबे आसात, आनी तांकां मारल्यार आमकां जियेवपाची इत्साच उरची ना.
- 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥
यंत्र मसुदोkārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||
यंत्र मसुदोदुबळेपणाच्या दोशान म्हजो स्वभावूच मार खाला, आनी धर्माविशीं म्हजें मन घुस्पलां. हांव तुका विचारतां: म्हाका खरेंच कितें बरें तें निश्चीत सांग. हांव तुजो शिश्य; हांव तुका शरण आयलां; म्हाका शिकय.
- 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥
यंत्र मसुदोna hi prapaśyāmi mamāpanudyād
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||
यंत्र मसुदोधर्तरेचेर कोणाकूच ना असलें समृद्ध राज्य वा देवांचेर सत्ता मेळ्ळी तरी म्हजीं इंद्रियां सुकोवपी हें दुख्ख पयस करपी कांयच म्हाका दिसना.
- 9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥
यंत्र मसुदोevamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||
यंत्र मसुदोसंजयान म्हळें: हृषीकेशाक अशें सांगून परंतप गुडाकेश गोविंदाक म्हणलो, हांव झुजचो ना, आनी उलोवचो रावलो.
- 10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥
यंत्र मसुदोtamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||
यंत्र मसुदोतेन्नां, हे भारता, दोनूय सैन्यां मदीं हृषीकेश जशें हांसत आसा तशें त्या निराश अर्जुनाक हीं उतरां सांगलीं.
- 11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥
यंत्र मसुदोaśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||
यंत्र मसुदोश्रीभगवंतान म्हळें: जांचेखातीर दुख्ख करचें न्हय तांचेखातीर तूं दुख्ख करता, आनी तरी शाण्या भशेन उतरां उलयता. खरे जाणकार मेल्ल्यांखातीर वा जिव्यांखातीर दुख्ख करिनात.
- 12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥
यंत्र मसुदोna tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||
यंत्र मसुदोहांव नाशिल्लों, तूं नाशिल्लो वा हे राजा नाशिल्ले असो कोणूच काळ केन्नाच नाशिल्लो; आनी फुडेंय आमी कोणूच नासचे नात.
- 13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
यंत्र मसुदोdehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||
यंत्र मसुदोजसो देहधारी ह्या कुडींत बालपण, तरणाटेपण आनी जाण्टेपणांतल्यान वता, तसोच तो दुसऱ्या कुडींत वता. धीर मनीस हाचेविशीं घुस्पना.
- 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥
यंत्र मसुदोmātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||
यंत्र मसुदोहे कौंतेया, इंद्रियांचो आपल्या विशयां कडेन जाल्लो संपर्क थंडी आनी उश्णताय, सुख आनी दुख्ख दिता. ते येतात आनी वतात, टिकनात; हे भारता, ते सोंसून घे.
- 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
यंत्र मसुदोyaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||
यंत्र मसुदोहे पुरुषश्रेश्ठा, जाका हे हालयनात, जो सुख आनी दुख्खांत सारकोच उरता, तो धीर मनीस अमरत्वाक पात्र जाता.
- 16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
यंत्र मसुदोnāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||
यंत्र मसुदोअसताक अस्तित्व ना, आनी सत केन्नाच नासना. तत्व पळोवप्यांनी ह्या दोगांचोय अखेरचो स्वभाव जाणला.
- 17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥
यंत्र मसुदोavināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||
यंत्र मसुदोजातूंत हें सगळें व्यापलां तें अविनाशी अशें जाण. त्या अविनाशीचो नाश कोणूच करूंक शकना.
- 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥
यंत्र मसुदोantavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||
यंत्र मसुदोनित्य, अविनाशी आनी अमाप अशा देहधाऱ्याच्यो ह्यो कुडी नश्ट जातात अशें म्हणटात. देखून, हे भारता, झूज.
- 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥
यंत्र मसुदोya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||
यंत्र मसुदोजो हाका मारपी मानता आनी जो हाका मेल्लो मानता, ते दोगूय जाणनात. हो मारिना आनी मरना.
- 20
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥
यंत्र मसुदोna jāyate mriyate vā kadācin
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre ||
यंत्र मसुदोहो केन्नाच जल्मना आनी केन्नाच मरना; जावन मागीर नासचो असो हो न्हय. अजन्मा, नित्य, शाश्वत आनी पुरातन असो हो कूड मारली तरी मरना.
- 21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥
यंत्र मसुदोvedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||
यंत्र मसुदोहे पार्था, जो हाका अविनाशी, नित्य, अजन्मा आनी अविकारी अशें जाणटा, तो मनीस कोणाक कसो मारतलो वा कोणाक कसो मारयतलो?
- 22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥
यंत्र मसुदोvāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-
nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||
यंत्र मसुदोजसो मनीस जीर्ण जाल्लीं वस्त्रां उडोवन दुसरीं नवीं नेसता, तसोच देहधारी जीर्ण कुडी सोडून दुसऱ्या नव्या कुडींनी प्रवेश करता.
- 23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥
यंत्र मसुदोnainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||
यंत्र मसुदोशस्त्रां हाका कातरिनात, उजो हाका जळयना, उदक हाका भिजयना आनी वारो हाका सुकयना.
- 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥
यंत्र मसुदोacchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||
यंत्र मसुदोहो कातरूंक, जळोवंक, भिजोवंक वा सुकोवंक शकना. हो नित्य, सगळीकडेन व्यापून आशिल्लो, थीर, अचल आनी सनातन.
- 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥
यंत्र मसुदोavyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||
यंत्र मसुदोहाका अव्यक्त, विचारा पलतडचो आनी अविकारी म्हणटात. हाका अशें जाणून तुवें दुख्ख करचें न्हय.
- 26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥
यंत्र मसुदोatha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||
यंत्र मसुदोआनी हो सदांच जल्मता आनी सदांच मरता अशें तूं मानलें तरी, हे महाबाहो, तुवें अशें दुख्ख करचें न्हय.
- 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
यंत्र मसुदोjātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||
यंत्र मसुदोकारण जल्मल्याक मरण निश्चीत, आनी मेल्ल्याक जल्म निश्चीत. देखून जें टाळूंक येना ताचेखातीर तुवें दुख्ख करचें न्हय.
- 28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥
यंत्र मसुदोavyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||
यंत्र मसुदोहे भारता, जीव सुरवेक अव्यक्त, मदीं व्यक्त आनी शेवटाक परत अव्यक्त आसतात. हातूंत विलाप करपासारकें कितें आसा?
- 29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥
यंत्र मसुदोāścaryavatpaśyati kaścidena-
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śaṛṇoti
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||
यंत्र मसुदोकोणूय हाका अजाप म्हूण पळयता, कोणूय हाका अजाप म्हूण सांगता, कोणूय हाका अजाप म्हूण आयकता; आनी आयकून लेगीत कोणूच हाका खरेंच जाणना.
- 30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
यंत्र मसुदोdehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||
यंत्र मसुदोहे भारता, सगळ्यांच्या कुडींत रावपी हो देहधारी सदांच अवध्य आसा. देखून तुवें कसल्याच जिवाखातीर दुख्ख करचें न्हय.