78 श्लोक
- 1
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥
यंत्र मसुदोsaṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum |
tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana ||
यंत्र मसुदोअर्जुनान म्हळें: हे महाबाहो, हे हृषीकेशा, हे केशिनिषूदना, संन्यास आनी त्याग हांचें खरें तत्व वेगवेगळें जाणून घेवपाची म्हाका इत्सा आसा.
- 2
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥
यंत्र मसुदोkāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ ||
यंत्र मसुदोश्रीभगवंतान म्हळें: इत्सेन केल्ल्या कर्मांचो त्याग हो संन्यास अशें ज्ञानी समजतात; सगळ्या कर्मांच्या फळांचो त्याग हो त्याग अशें विवेकी म्हणटात.
- 3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥
यंत्र मसुदोtyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare ||
यंत्र मसुदोकांय विचारवंत म्हणटात की कर्म दोश म्हूण सोडचें; हेर म्हणटात की यज्ञ, दान आनी तपाचीं कर्मां सोडचीं न्हय.
- 4
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥
यंत्र मसुदोniścayaṃ śaṛṇu me tatra tyāge bharatasattama |
tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ ||
यंत्र मसुदोहे भरतश्रेष्ठा, त्यागाविशीं म्हजो निश्कर्श आयक; कारण हे पुरुषव्याघ्रा, त्याग तीन प्रकारचो अशें सांगलां.
- 5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥
यंत्र मसुदोyajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat |
yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām ||
यंत्र मसुदोयज्ञ, दान आनी तपाचीं कर्मां सोडचीं न्हय; तीं करचींच. यज्ञ, दान आनी तप ज्ञान्यांकूय शुध्द करतात.
- 6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥
यंत्र मसुदोetānyapi tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca |
kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matamuttamam ||
यंत्र मसुदोपूण हीं कर्मांय आसक्ती आनी फळांचो त्याग करून करचीं. हे पार्था, हें म्हजें निश्चीत आनी उत्तम मत.
- 7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥
यंत्र मसुदोniyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |
mohāttasya parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ ||
यंत्र मसुदोनेमीत कर्माचो संन्यास योग्य न्हय. मोहान ताचो त्याग करप तामस अशें सांगलां.
- 8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥
यंत्र मसुदोduḥkhamityeva yatkarma kāyakleśabhayāttyajet |
sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet ||
यंत्र मसुदोजो कर्म दुख्खदायक म्हूण, कुडीच्या कश्टाच्या भंयान सोडटा, तो राजस त्याग करता आनी ताका त्यागाचें फळ मेळना.
- 9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥
यंत्र मसुदोkāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ ||
यंत्र मसुदोहे अर्जुना, आसक्ती आनी फळ सोडून, फकत करपाक जाय म्हूण नेमीत कर्म करतात, तो त्याग सात्विक मानतात.
- 10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥
यंत्र मसुदोna dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate |
tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ ||
यंत्र मसुदोसत्त्वान भरिल्लो, ज्ञानी आनी दुबाव कापिल्लो त्यागी अप्रिय कामाचो द्वेश करिना आनी प्रिय कामाक चिकटना.
- 11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥
यंत्र मसुदोna hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate ||
यंत्र मसुदोदेहधारी जिवाक कर्मां पुरायपणान सोडप शक्य ना; पूण जो कर्मफळाचो त्याग करता ताका त्यागी म्हणटात.
- 12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥
यंत्र मसुदोaniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit ||
यंत्र मसुदोत्याग करूंक नाशिल्ल्यांक मरणा उपरांत कर्माचें फळ तीन तरांनी येता, अनिश्ट, इश्ट वा मिश्र, पूण संन्यास घेतिल्ल्यांक केन्नाच येना.
- 13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
यंत्र मसुदोpañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |
sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām ||
यंत्र मसुदोहे महाबाहो, कर्माक शेवट दिवपी सांख्य शिकवणेंत सांगिल्लीं सगळ्या कर्मांच्या सिद्धीचीं हीं पांच कारणां म्हजे कडल्यान समजून घे.
- 14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥
यंत्र मसुदोadhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |
vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam ||
यंत्र मसुदोअधिष्ठान, कर्तो, वेगवेगळीं साधनां, जायते आनी वेगवेगळे प्रयत्न, आनी दैव हें पांचवें.
- 15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥
यंत्र मसुदोśarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |
nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ ||
यंत्र मसुदोमनीस कुडीन, उतरान वा मनान जें कितें कर्म सुरू करता, तें सारकें आसूं वा उरफाटें, हीं पांच ताचीं कारणां.
- 16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥
यंत्र मसुदोtatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ ||
यंत्र मसुदोअशें आसतना, अप्रशिक्षीत बुद्धीन जो फकत आत्म्याकूच कर्तो म्हूण पळयता, तो दुर्मती पळयना.
- 17
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥
यंत्र मसुदोyasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate |
hatvā'pi sa imā~llokānna hanti na nibadhyate ||
यंत्र मसुदोजाका कर्तेपणाचो भाव ना, जाची बुद्धी लिप्त जायना, तो ह्या लोकांक मारलो तरी मारिना, आनी बांदूनूय पडना.
- 18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥
यंत्र मसुदोjñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā |
karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṅgrahaḥ ||
यंत्र मसुदोज्ञान, ज्ञेय आनी ज्ञाता हे कर्माचे तीन प्रेरक; साधन, कर्म आनी कर्तो हे कर्माचे तीन आदार.
- 19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥
यंत्र मसुदोjñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ |
procyate guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi ||
यंत्र मसुदोगुणांच्या शास्त्रांत ज्ञान, कर्म आनी कर्तो गुणांच्या भेदा प्रमाण दरेक तीन प्रकारचे अशें सांगलां. तेंय जशें आसा तशें आयक.
- 20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥
यंत्र मसुदोsarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate |
avibhaktaṃ vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam ||
यंत्र मसुदोजे ज्ञानान मनीस सगळ्या जिवांनी एकूच अविनाशी भाव, वांटिल्ल्यां मदीं अविभक्त, पळयता, तें ज्ञान सात्विक अशें जाण.
- 21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥
यंत्र मसुदोpṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvānpṛthagvidhān |
vetti sarveṣu bhūteṣu tajjñānaṃ viddhi rājasam ||
यंत्र मसुदोपूण जें ज्ञान सगळ्या जिवांनी वेगवेगळ्या प्रकारचे, एकामेकां परस वेगळे अशे वेगळे भाव पळयता, तें ज्ञान राजस अशें जाण.
- 22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदोyattu kṛtsnavadekasminkārye saktamahaitukam |
atattvārthavadalpaṃ ca tattāmasamudāhṛtam ||
यंत्र मसुदोआनी जें एकाच विशयाक पुराय म्हूण चिकटटा, कारणा बगर, सत्याची पकड नासतना आनी संकुचीत, ताका तामस म्हणटात.
- 23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥
यंत्र मसुदोniyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam |
aphalaprepsunā karma yattatsāttvikamucyate ||
यंत्र मसुदोआसक्ती बगर, राग वा द्वेशा बगर, फळ सोदनासतल्या मनशान केल्लें नेमीत कर्म सात्विक म्हणटात.
- 24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदोyattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |
kriyate bahulāyāsaṃ tadrājasamudāhṛtam ||
यंत्र मसुदोपूण इत्सा पुराय करूंक सोदपी मनशान वा अहंकारान भरिल्ल्या मनशान व्हड कश्टान केल्लें कर्म राजस म्हणटात.
- 25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥
यंत्र मसुदोanubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanapekṣya ca pauruṣam |
mohādārabhyate karma yattattāmasamucyate ||
यंत्र मसुदोपरिणाम, नुकसान, हेरांक इजा वा आपली तांक हांचो विचार नासतना मोहान सुरू केल्लें कर्म तामस म्हणटात.
- 26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥
यंत्र मसुदोmuktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate ||
यंत्र मसुदोआसक्ती नाशिल्लो, आपणाविशीं उलयनासतलो, धृती आनी उत्साहान भरिल्लो, यश वा अपयशान न बदलपी असो कर्तो सात्विक म्हणटात.
- 27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥
यंत्र मसुदोrāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ ||
यंत्र मसुदोआसक्तीन भरिल्लो, कर्मफळाची आस्त धरपी, लोभी, सभावान हिंसक, अशुध्द, आनंद आनी दुख्खान व्हांवपी असो कर्तो राजस अशें सांगलां.
- 28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥
यंत्र मसुदोayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ |
viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate ||
यंत्र मसुदोअशिस्त, असंस्कृत, हट्टी, फटींचो, द्वेशी, आळशी, निराश आनी चेंपपी असो कर्तो तामस म्हणटात.
- 29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥
यंत्र मसुदोbuddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śaṛṇu |
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||
यंत्र मसुदोहे धनंजया, आतां गुणां प्रमाण बुद्धी आनी धृतीचे तीन भेद, पुरायपणान आनी एक एक करून सांगिल्ले, आयक.
- 30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥
यंत्र मसुदोpravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye |
bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī ||
यंत्र मसुदोजी बुद्धी कर्म केन्ना करचें आनी केन्ना थांबचें, कितें करचें आनी कितें करचें न्हय, कशाक भियेवचें आनी कशाक न्हय, आनी कितें बांदता आनी कितें मुक्त करता तें जाणटा, हे पार्था, ती सात्विक.