35 श्लोक
- 1
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥
यंत्र मसुदोprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñameva ca |
etadveditumicchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava ||
यंत्र मसुदोअर्जुनान म्हळें: हे केशवा, प्रकृती आनी पुरुष, क्षेत्र आनी क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आनी जाणपाचें तें, हें सगळें समजून घेवपाची म्हाका इत्सा आसा.
- 2
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
यंत्र मसुदोidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetramityabhidhīyate |
etadyo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ ||
यंत्र मसुदोश्रीभगवंतान म्हळें: हे कौंतेया, हे कुडीक क्षेत्र म्हणटात. तिका जाणपी जाणकार तिका जाणपी मनशाक क्षेत्रज्ञ म्हणटात.
- 3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
यंत्र मसुदोkṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata |
kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||
यंत्र मसुदोहे भारता, सगळ्या क्षेत्रांनी क्षेत्रज्ञूय म्हाकाच जाण. क्षेत्र आनी क्षेत्रज्ञाचें जें ज्ञान, तेंच म्हज्या मतान खरें ज्ञान.
- 4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥
यंत्र मसुदोtatkṣetraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śaṛṇu ||
यंत्र मसुदोतें क्षेत्र कितें, कशें आसा, ताचे कसले विकार, तें खंयच्यान येता, आनी तो क्षेत्रज्ञ कोण आनी ताचो प्रभाव कितें, तें थोडक्यांत म्हजे कडल्यान आयक.
- 5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥
यंत्र मसुदोṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hetumadbhirviniścitaiḥ ||
यंत्र मसुदोरुशींनी हें जायत्या तरांनी, वेगवेगळ्या छंदांनी वेगळेपणान गायलां, आनी तर्कान भरिल्ल्या आनी निश्चीत अशा ब्रह्मसूत्रांच्या पदांनीय.
- 6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥
यंत्र मसुदोmahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca |
indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ ||
यंत्र मसुदोमहाभूतां, अहंकार, बुद्धी आनी अव्यक्त; धा इंद्रियां आनी एक मन, आनी इंद्रियांचे पांच विशय;
- 7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥
यंत्र मसुदोicchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ |
etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtam ||
यंत्र मसुदोइत्सा, द्वेश, सूख, दुख्ख, कुडीचो संघात, चेतना आनी धृती: हें थोडक्यांत आपल्या विकारां सयत क्षेत्र.
- 8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥
यंत्र मसुदोamānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||
यंत्र मसुदोनम्रताय, ढोंग नाशिल्लेपण, अहिंसा, सोंसणूक, सरळसाण, गुरूची सेवा, शुध्दताय, थिरसाण आनी आत्मसंयम;
- 9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥
यंत्र मसुदोindriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam ||
यंत्र मसुदोइंद्रियांच्या विशयां कडेन वैराग्य, अहंकाराचो अभाव, आनी जल्म, मरण, जाणटेपण, दुयेंस आनी दुख्खांतलो दोश स्पश्टपणान पळोवप;
- 10
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
यंत्र मसुदोasaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||
यंत्र मसुदोअनासक्ती, पूत, बायल, घर हांचेर चिकटून नासप, आनी जाय तें आनी नाका तें मेळटना सदांच सम मन;
- 11
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥
यंत्र मसुदोmayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||
यंत्र मसुदोहेर कशाकूय वळनासतल्या योगान म्हजे कडेन अढळ भक्ती, एकांत सुवातेची आवड आनी लोकांच्या गर्देंत रुची नासप;
- 12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥
यंत्र मसुदोadhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato'nyathā ||
यंत्र मसुदोआत्मज्ञानांत सदांच थिरसाण, आनी तत्वज्ञानाच्या हेताचें दर्शन: हेंच ज्ञान म्हूण सांगलां, आनी हाचे परस वेगळें तें अज्ञान.
- 13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥
यंत्र मसुदोjñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate ||
यंत्र मसुदोजें जाणपाचें आसा, जें जाणून अमृतत्व मेळटा, तें हांव सांगतलों: अनादी परम ब्रह्म, जाका सत म्हणूंक जायना आनी असतूय म्हणूंक जायना.
- 14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥
यंत्र मसुदोsarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvato'kṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||
यंत्र मसुदोसगळे वटेन हात आनी पांय, सगळे वटेन दोळे, तकलीं आनी तोंडां, संवसारांत सगळे वटेन कान आशिल्लें तें सगळें व्यापून उबें आसा.
- 15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥
यंत्र मसुदोsarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||
यंत्र मसुदोसगळ्या इंद्रियांच्या कार्यां वरवीं तें दिसता, तरी सगळ्या इंद्रियां भायर; आसक्ती नाशिल्लें, तरी सगळ्यांक धारण करपी; गुणां पलतडीं, तरी तांचो भोग घेवपी.
- 16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥
यंत्र मसुदोbahirantaśca bhūtānāmacaraṃ carameva ca |
sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat ||
यंत्र मसुदोतें सगळ्या जिवांच्या भायर आनी भितर, थीर आनी चलपी. सूक्ष्म आशिल्ल्यान तें जाणूंक जायना; तें पयस आसा आनी लागींय आसा.
- 17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥
यंत्र मसुदोavibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||
यंत्र मसुदोतें अविभक्त, तरी जिवां मदीं वांटिल्ल्या सारकें उबें आसा. तें जिवांक धारण करपी, तांकां गिळपी आनी तांकां जल्म दिवपी अशें जाणचें.
- 18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥
यंत्र मसुदोjyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate |
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam ||
यंत्र मसुदोतें उजवाडांचोय उजवाड, आनी काळखा पलतडीं अशें म्हणटात. तें ज्ञान, जाणपाचें तें आनी ज्ञाना वरवीं पावपाचें तें, सगळ्यांच्या काळजांत बसिल्लें.
- 19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥
यंत्र मसुदोiti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ |
madbhakta etadvijñāya madbhāvāyopapadyate ||
यंत्र मसुदोअशें क्षेत्र, ज्ञान आनी जाणपाचें तें थोडक्यांत सांगलां. म्हजो भक्त हें समजून म्हज्या भावाक पात्र जाता.
- 20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥
यंत्र मसुदोprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān ||
यंत्र मसुदोप्रकृती आनी पुरुष दोगूय अनादी अशें जाण, आनी विकार आनी गूण प्रकृती कडल्यान जल्मतात अशें जाण.
- 21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥
यंत्र मसुदोkāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyate ||
यंत्र मसुदोकार्य, साधनां आनी कर्तेपण निर्माण करपाक प्रकृती कारण अशें म्हणटात. सूख आनी दुख्खाचो भोग घेवपाक पुरुष कारण अशें म्हणटात.
- 22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥
यंत्र मसुदोpuruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgo'sya sadasadyonijanmasu ||
यंत्र मसुदोप्रकृतींत रावपी पुरुष प्रकृती कडल्यान जल्मिल्ल्या गुणांचो भोग घेता. गुणांची आसक्तीच ताच्या बऱ्या आनी वायट जोनींतल्या जल्मांक कारण.
- 23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
यंत्र मसुदोupadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ |
paramātmeti cāpyukto dehe'sminpuruṣaḥ paraḥ ||
यंत्र मसुदोह्या कुडींतल्या परम पुरुषाक उपद्रष्टा, अनुमंता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर आनी परमात्मो अशेंय म्हणटात.
- 24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥
यंत्र मसुदोya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate ||
यंत्र मसुदोजो पुरुष आनी गुणां सयत प्रकृती अशें जाणटा, तो कसोय जगत आसलो तरी परत जल्मना.
- 25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥
यंत्र मसुदोdhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā |
anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||
यंत्र मसुदोकांय जाण ध्याना वरवीं आत्म्यान आत्म्यांत आत्मो पळयतात; हेर सांख्ययोगान, आनी आनीक हेर कर्मयोगान.
- 26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥
यंत्र मसुदोanye tvevamajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate |
te'pi cātitarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||
यंत्र मसुदोपूण हेर कांय, अशें जाणनासतना, हेरां कडल्यान आयकून उपासना करतात. आयकल्ल्याक निश्ठा दवरपी तेय निश्चीतपणान मरणा पलतडीं वतात.
- 27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥
यंत्र मसुदोyāvatsañjāyate kiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣetrakṣetrajñasaṃyogāttadviddhi bharatarṣabha ||
यंत्र मसुदोहे भरतश्रेष्ठा, थीर वा चलपी असो जो कसलोय जीव जल्मता, तो क्षेत्र आनी क्षेत्रज्ञाच्या संयोगांतल्यान जल्मता अशें जाण.
- 28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
यंत्र मसुदोsamaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati ||
यंत्र मसुदोजो सगळ्या जिवांनी समान रावपी परमेश्वराक, नाश जावपी वस्तूंतल्या अविनाशी तत्वाक पळयता, तोच खरें पळयता.
- 29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥
यंत्र मसुदोsamaṃ paśyanhi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim ||
यंत्र मसुदोसगळे कडेन समानपणान थारिल्ल्या ईश्वराक पळोवन, तो आपणान आपणाचो घात करिना, आनी देखून परम गती मेळयता.
- 30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥
यंत्र मसुदोprakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||
यंत्र मसुदोजो सगळीं कर्मां पुरायपणान प्रकृती कडल्यानूच जातात आनी आत्मो कर्तो न्हय अशें पळयता, तोच खरें पळयता.