42 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
अर्वाक्स्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः
ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद्यथा
maitreya uvāca
arvāksrotastu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ
brahmanvistarato brūhi brahmā tam asṛjadyathā
- 2
यथा च वर्णान् असृजद्यद्गुणांश्च महामुने
यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम्
yathā ca varṇān asṛjadyadguṇāṃśca mahāmune
yacca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām
- 3
पराशर उवाच
सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर्ब्रह्मणो जगत्
अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः
parāśara uvāca
satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣorbrahmaṇo jagat
ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhātprajāḥ
- 4
वक्षसो रजसोद्रिक्तास्तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन्
रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः
vakṣaso rajasodriktāstathānyā brahmaṇo 'bhavan
rajasā tamasā caiva samudriktāstathorutaḥ
- 5
पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम
तमःप्रधानास्ताः सर्वाश्चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः
padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama
tamaḥpradhānāstāḥ sarvāścāturvarṇyam idaṃ tataḥ
- 6
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम
पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvijasattama
pādoruvakṣaḥsthalato mukhataśca samudgatāḥ
- 7
यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद्ब्रह्मा चकार वै
चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम्
yajñaniṣpattaye sarvam etadbrahmā cakāra vai
cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam
- 8
यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः
आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः
yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ
āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ
- 9
निष्पाद्यन्ते नरैस्तैस्तु स्वकर्माभिरतैः सदा
विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः
niṣpādyante naraistaistu svakarmābhirataiḥ sadā
viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ
- 10
स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात्प्राप्नुवन्ति नरा मुने
यद्वाभिरुचितं स्थानं तद्यान्ति मनुजा द्विज
svargāpavargau mānuṣyātprāpnuvanti narā mune
yadvābhirucitaṃ sthānaṃ tadyānti manujā dvija
- 11
प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ
सम्यक्श्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम
prajāstā brahmaṇā sṛṣṭāścāturvarṇyavyavasthitau
samyakśraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama
- 12
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः
शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः
yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ
- 13
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ
शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत्पदम्
śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau
śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tatpadam
- 14
ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः
स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत्
tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ
sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat
- 15
अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम्
प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम्
adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam
prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam
- 16
ततः सा सहजा सिद्धिस्तेषां नातीव जायते
रसोल्लासादयश्चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः
tataḥ sā sahajā siddhisteṣāṃ nātīva jāyate
rasollāsādayaścānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ
- 17
तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके
द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवन्ति ततः प्रजाः
tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake
dvandvābhibhavaduḥkhārtāstā bhavanti tataḥ prajāḥ
- 18
ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्वार्क्षं पार्वतम् औदकम्
कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत्
tato durgāṇi tāścakrurvārkṣaṃ pārvatam audakam
kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat
- 19
गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु
शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते
gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu
śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate
- 20
प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः
वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्
pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādestāḥ prajāḥ punaḥ
vārtopāyaṃ tataścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām
- 21
व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः
प्रियंगवो ह्य् उदाराश्च कोरदूषाः सतीनकाः
vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ
priyaṃgavo hy udārāśca koradūṣāḥ satīnakāḥ
- 22
माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः
आढक्यश्चणकाश्चैव शणाः सप्तदश स्मृताः
māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ
- 23
इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने
ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश
ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa
- 24
व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः
प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास्तु कुलत्थकाः
vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavastilāḥ
priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamāstu kulatthakāḥ
- 25
श्यामाकास्त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः
तथा वेणुयवाः प्रोक्तास्तद्वन्मर्कटका मुने
śyāmākāstv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ
tathā veṇuyavāḥ proktāstadvanmarkaṭakā mune
- 26
ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस्तु चतुर्दश
यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस्तथासां हेतुर् उत्तमः
grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyastu caturdaśa
yajñaniṣpattaye yajñastathāsāṃ hetur uttamaḥ
- 27
एताश्च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम्
परावरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वते
etāśca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param
parāvaravidaḥ prājñāstato yajñānvitanvate
- 28
अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम
उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम्
ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama
upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam
- 29
येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर्महामते
चेतःसु ववृधे चक्रुस्ते न यज्ञेषु मानसम्
yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindurmahāmate
cetaḥsu vavṛdhe cakruste na yajñeṣu mānasam
- 30
वेदवादांस्तथा वेदान्यज्ञकर्मादिकं च यत्
तत्सर्वं निन्दमानास्ते यज्ञव्यासेधकारिणः
vedavādāṃstathā vedānyajñakarmādikaṃ ca yat
tatsarvaṃ nindamānāste yajñavyāsedhakāriṇaḥ

