66 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान्
मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन्भूव्योमसलिलौकसः
maitreya uvāca
yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān
manuṣyatiryagvṛkṣādīnbhūvyomasalilaukasaḥ
- 2
यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद्द्विज
सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व विस्तरात्
yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagaddvija
sargādau sṛṣṭavānbrahmā tanmamācakṣva vistarāt
- 3
पराशर उवाच
मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः
यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान्विभुः
parāśara uvāca
maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ
yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilānvibhuḥ
- 4
सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा
अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ
- 5
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः
अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
tamo moho mahāmohastāmisro hy andhasaṃjñitaḥ
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
- 6
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान्
बहिर् अन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān
bahir antaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ
- 7
मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्व् अयम्
mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastv ayam
- 8
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः
taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ
- 9
तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata
yasmāttiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotastataḥ smṛtaḥ
- 10
पश्वादयस्ते विख्यातास्तमःप्राया ह्य् अवेदिनः
उत्पथग्राहिणश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
paśvādayaste vikhyātāstamaḥprāyā hy avedinaḥ
utpathagrāhiṇaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ
- 11
अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः
अन्तःप्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च परस्परम्
ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ
antaḥprakāśāste sarve āvṛtāśca parasparam
- 12
तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस्ततो ऽभवत्
ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत
tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyastato 'bhavat
ūrdhvasrotastṛtīyastu sāttvikordhvam avartata
- 13
ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश्च नावृताः
प्रकाशा बहिर् अन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः
te sukhaprītibahulā bahir antaśca nāvṛtāḥ
prakāśā bahir antaśca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ
- 14
तुष्ट्यात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः
तस्मिन्सर्गे ऽभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तथा
tuṣṭyātmakastṛtīyastu devasargastu sa smṛtaḥ
tasminsarge 'bhavatprītirniṣpanne brahmaṇastathā
- 15
ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम्
असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्
tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam
asādhakāṃstu tāñjñātvā mukhyasargādisaṃbhavān
- 16
तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः
प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ
prādurbhūtastadāvyaktād arvāksrotastu sādhakaḥ
- 17
यस्माद् अर्वाग्व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस्तु ते
ते च प्रकाशबहुलास्तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः
yasmād arvāgvyavartanta tato 'rvāksrotasastu te
te ca prakāśabahulāstamoudriktā rajo'dhikāḥ
- 18
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः
प्रकाशा बहिर् अन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते
tasmātte duḥkhabahulā bhūyo bhūyaśca kāriṇaḥ
prakāśā bahir antaśca manuṣyāḥ sādhakāstu te
- 19
इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ
- 20
तन्मात्राणां द्वितीयश्च भूतसर्गस्तु स स्मृतः
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
tanmātrāṇāṃ dvitīyaśca bhūtasargastu sa smṛtaḥ
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
- 21
इत्य् एष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
- 22
पञ्चमस्तु च यः प्रोक्तस्तैर्यग्योन्यः स उच्यते
ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
pañcamastu ca yaḥ proktastairyagyonyaḥ sa ucyate
tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
- 23
ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
- 24
अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
- 25
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः
इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ
- 26
प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः
सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि
prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ
sṛjato jagadīśasya kim anyacchrotum icchasi
- 27
मैत्रेय उवाच
संक्षेपात्कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया
विस्तराच्छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम
maitreya uvāca
saṃkṣepātkathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā
vistarācchrotum icchāmi tvatto munivarottama
- 28
पराशर उवाच
कर्मभिर्भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस्तु ताः
ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः
parāśara uvāca
karmabhirbhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalaistu tāḥ
khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ
- 29
स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः
sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā brahmaṃścaturvidhāḥ
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstu tāḥ
- 30
ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम्
सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्
tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṭayam
sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat

