69 shlokas
- 1
पराशर उवाच
अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने
सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे
parāśara uvāca
avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane
sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave
- 2
नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च
वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे
namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca
vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe
- 3
एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः
अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे
ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ
avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave
- 4
सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः
मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने
sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ
mūlabhūto namastasmai viṣṇave paramātmane
- 5
आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम्
प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्
ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām
praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam
- 6
ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः
तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्
jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ
tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam
- 7
विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम्
प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्
viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum
praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam
- 8
कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः
पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः
kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyairmunisattamaiḥ
pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ
- 9
तैश्चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे
सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च
taiścoktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe
sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca
- 10
परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः
रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः
paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ
rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ
- 11
अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः
वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्
apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ
varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam
- 12
सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः
ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते
sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate
- 13
तद्ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्
एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच्च निर्मलम्
tadbrahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam
ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvācca nirmalam
- 14
तद् एव सर्वम् एवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत्
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्
tad eva sarvam evaitadvyaktāvyaktasvarūpavat
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam
- 15
परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज
व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथापरम्
parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija
vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālastathāparam
- 16
प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत्
पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम्
pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
- 17
प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः
रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः
pradhānapuruṣavyaktakālāstu pravibhāgaśaḥ
rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ
- 18
व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय
vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya
- 19
अव्यक्तं कारणं यत्तत्प्रधानम् ऋषिसत्तमैः
प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattatpradhānam ṛṣisattamaiḥ
procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā
- 20
अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम्
शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिर् असंहतम्
akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhir asaṃhatam
- 21
त्रिगुणं तज्जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम्
तेनाग्रे सर्वम् एवासीद्व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु
triguṇaṃ tajjagadyonir anādiprabhavāvyayam
tenāgre sarvam evāsīdvyāptaṃ vai pralayād anu
- 22
वेदवादविदो विद्वन्नियता ब्रह्मवादिनः
पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम्
vedavādavido vidvanniyatā brahmavādinaḥ
paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam
- 23
नाहो न रात्रिर्न नभो न भूमिर्नासीत्तमो ज्योतिर् अभून्न चान्यत्
श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत्
nāho na rātrirna nabho na bhūmirnāsīttamo jyotir abhūnna cānyat
śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃstadāsīt
- 24
विष्णोः स्वरूपात्परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र
तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद्द्विज कालसंज्ञम्
viṣṇoḥ svarūpātparato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaśca vipra
tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ taddvija kālasaṃjñam
- 25
प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत्
तस्मात्प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः
prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat
tasmātprākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ
- 26
अनादिर्भगवान्कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते
अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः
anādirbhagavānkālo nānto 'sya dvija vidyate
avyucchinnāstatastvete sargasthityantasaṃyamāḥ
- 27
गुणसाम्ये ततस्तस्मिन्पृथक्पुंसि व्यवस्थिते
कालस्वरूपं तद्विष्णोर्मैत्रेय परिवर्तते
guṇasāmye tatastasminpṛthakpuṃsi vyavasthite
kālasvarūpaṃ tadviṣṇormaitreya parivartate
- 28
ततस्तत्परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः
सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः
tatastatparamaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ
sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ
- 29
प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः
क्षोभयामास सम्प्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ
pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ
kṣobhayāmāsa samprāpte sargakāle vyayāvyayau
- 30
यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते
मनसो नोपकर्तृत्वात्तथासौ परमेश्वरः
yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate
manaso nopakartṛtvāttathāsau parameśvaraḥ

