102 shlokas
- 1
पराशर उवाच
निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः
निर्जगाम वनात्तस्मात्प्रणिपत्य स तान् ऋषीन्
parāśara uvāca
niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ
nirjagāma vanāttasmātpraṇipatya sa tān ṛṣīn
- 2
कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस्ततो द्विज
मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्
kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamānastato dvija
madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam
- 3
पुनश्च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः
ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले
punaśca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ
tato madhuvanaṃ nāmnā khyātam atra mahītale
- 4
हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम्
शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै
hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam
śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai
- 5
यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः
सर्वपापहरे तस्मिंस्तपस्तीर्थे चकार सः
yatra vai devadevasya sāṃnidhyaṃ harimedhasaḥ
sarvapāpahare tasmiṃstapastīrthe cakāra saḥ
- 6
मरीचिमिश्रैर्मुनिभिर्यथोद्दिष्टम् अभूत्तथा
आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत
marīcimiśrairmunibhiryathoddiṣṭam abhūttathā
ātmany aśeṣadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇum amanyata
- 7
अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान्हरिः
सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत्
ananyacetasastasya dhyāyato bhagavānhariḥ
sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat
- 8
मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः
न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी
manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ
na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī
- 9
वामपादस्थिते तस्मिन्ननामार्धेन मेदिनी
द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर्दक्षिणतः स्थिते
vāmapādasthite tasminnanāmārdhena medinī
dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiterdakṣiṇataḥ sthite
- 10
पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः
तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः
pādāṅguṣṭhena saṃpīḍya yadā sa vasudhāṃ sthitaḥ
tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ
- 11
नद्यो नदाः समुद्राश्च संक्षोभं परमं ययुः
तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर्महामुने
nadyo nadāḥ samudrāśca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ
tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmurmahāmune
- 12
यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः
इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः
yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ
indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ
- 13
कूष्माण्डा विविधै रूपैर्महेन्द्रेण महामुने
समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः
kūṣmāṇḍā vividhai rūpairmahendreṇa mahāmune
samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ
- 14
सुनीतिर्नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता
पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा
sunītirnāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā
putreti karuṇāṃ vācam āha māyāmayī tadā
- 15
पुत्रकास्मान्निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात्
निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस्त्वं मनोरथैः
putrakāsmānnivartasva śarīravyayadāruṇāt
nirbandhato mayā labdho bahubhistvaṃ manorathaiḥ
- 16
दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि
सपत्नीवचनाद्वत्स अगतेस्त्वं गतिर्मम
dīnām ekāṃ parityaktum anāthāṃ na tvam arhasi
sapatnīvacanādvatsa agatestvaṃ gatirmama
- 17
क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद्दारुणं तपः
निवर्त्यतां मनः कष्टान्निर्बन्धात्फलवर्जितात्
kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kva caitaddāruṇaṃ tapaḥ
nivartyatāṃ manaḥ kaṣṭānnirbandhātphalavarjitāt
- 18
कालः क्रीडनकानां ते तदन्ते ऽध्ययनस्य च
ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः
kālaḥ krīḍanakānāṃ te tadante 'dhyayanasya ca
tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ
- 19
कालः क्रीडनकानां यस्तव बालस्य पुत्रक
तस्मिंस्त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः
kālaḥ krīḍanakānāṃ yastava bālasya putraka
tasmiṃstvam itthaṃ tapasi kiṃ nāśāyātmano rataḥ
- 20
मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोऽवस्थाक्रियाक्रमम्
अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः
matprītiḥ paramo dharmo vayo'vasthākriyākramam
anuvartasva mā mohaṃ nivartāsmād adharmataḥ
- 21
परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन्न भवांस्तपः
त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस्ततो वै पश्यतस्तव
parityajati vatsādya yady etanna bhavāṃstapaḥ
tyakṣyāmy aham api prāṇāṃstato vai paśyatastava
- 22
पराशर उवाच
स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम्
समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान्
parāśara uvāca
sa tāṃ vilapatīm evaṃ bāṣpavyākulalocanām
samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān
- 23
वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे
वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम्
vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsy etāni bhīṣaṇe
vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām
- 24
इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस्ततः
अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर्मुखैः
ity uktvā prayayau sātha rakṣāṃsy āvirbabhustataḥ
abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulairmukhaiḥ
- 25
ततो नादान् अतीवोग्रान्राजपुत्रस्य ते पुरः
मुमुचुर्दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः
tato nādān atīvogrānrājaputrasya te puraḥ
mumucurdīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ
- 26
शिवाश्च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः
त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः
śivāśca śataśo neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ
trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ
- 27
हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम्
भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस्ते निशाचराः
hanyatāṃ hanyatām eṣa chidyatāṃ chidyatām ayam
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāyam ity ūcuste niśācarāḥ
- 28
ततो नानाविधान्नादान्सिंहोष्ट्रमकराननाः
त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस्ते रजनीचराः
tato nānāvidhānnādānsiṃhoṣṭramakarānanāḥ
trāsāya rājaputrasya neduste rajanīcarāḥ
- 29
रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास्तान्य् आयुधानि च
गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर्नेन्द्रियगोचरम्
rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivāstāny āyudhāni ca
govindāsaktacittasya yayurnendriyagocaram
- 30
एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम्
दृष्टवान्पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत्कथंचन
ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇum evātmasaṃśrayam
dṛṣṭavānpṛthivīnāthaputro nānyatkathaṃcana

