88 shlokas
- 1
पराशर उवाच
यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः
ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः
parāśara uvāca
yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ
tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ
- 2
नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्यशेषतः
सोमं राज्ये ऽदधद्ब्रह्मा यज्ञानां तपसाम् अपि
nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpyaśeṣataḥ
somaṃ rājye 'dadhadbrahmā yajñānāṃ tapasām api
- 3
राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा
आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम्
rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā
ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam
- 4
प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुताम् अपि
दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अधिपं ददौ
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutām api
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam adhipaṃ dadau
- 5
पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
ऐरावतं गजेन्द्राणाम् अशेषाणां पतिं ददौ
pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat
airāvataṃ gajendrāṇām aśeṣāṇāṃ patiṃ dadau
- 6
पतत्रिणां च गरुडं देवानाम् अपि वासवम्
उच्चैःश्रवसम् अश्वानां वृषभं तु गवाम् अपि
patatriṇāṃ ca garuḍaṃ devānām api vāsavam
uccaiḥśravasam aśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavām api
- 7
शेषं तु नागराजानं मृगाणां सिंहम् ईश्वरम्
वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत्
śeṣaṃ tu nāgarājānaṃ mṛgāṇāṃ siṃham īśvaram
vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat
- 8
एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालान् अनन्तरम्
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा स्थापयामास सर्वतः
evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālān anantaram
prajāpatipatirbrahmā sthāpayāmāsa sarvataḥ
- 9
पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः
दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat
- 10
दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः
पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat
- 11
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम्
केतुमन्तं महात्मानं राजानम् अभिषिक्तवान्
paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānam abhiṣiktavān
- 12
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः
उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत्
tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat
- 13
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सकानना
यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मतः परिपाल्यते
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sakānanā
yathāpradeśam adyāpi dharmataḥ paripālyate
- 14
एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर्महात्मनः
विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम
ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇormahātmanaḥ
vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama
- 15
ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वभूतेश्वरा द्विज
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशा द्विजोत्तम
ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarvabhūteśvarā dvija
te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśā dvijottama
- 16
ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास्तथा
दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम्
ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipāstathā
dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām
- 17
पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम्
मनुष्याणां च सर्पाणां नागानां चाधिपास्तु ये
paśūnāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām
manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ cādhipāstu ye
- 18
वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि ये ऽधिपाः
अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशसमुद्भवाः
vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ
atītā vartamānāśca ye bhaviṣyanti cāpare
te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśasamudbhavāḥ
- 19
न हि पालनसामर्थ्यम् ऋते सर्वेश्वरं हरिम्
स्थितौ स्थितं महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित्
na hi pālanasāmarthyam ṛte sarveśvaraṃ harim
sthitau sthitaṃ mahāprājña bhavatyanyasya kasyacit
- 20
सृजत्येष जगत्सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः
हन्ति चैवान्तकत्वे च रजःसत्त्वादिसंश्रयः
sṛjatyeṣa jagatsṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ
hanti caivāntakatve ca rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ
- 21
चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ
प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः
caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau
pralayaṃ ca karotyante caturbhedo janārdanaḥ
- 22
एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान्
मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाम् अन्यभागतः
ekenāṃśena brahmāsau bhavatyavyaktamūrtimān
marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānām anyabhāgataḥ
- 23
कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः
इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्तते ऽसौ रजोगुणः
kālastṛtīyastasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ
itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartate 'sau rajoguṇaḥ
- 24
एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति परिपालनम्
मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपो ऽपरेण च
ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti paripālanam
manvādirūpī cānyena kālarūpo 'pareṇa ca
- 25
सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम्
सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः
sarvabhūteṣu cānyena saṃsthitaḥ kurute sthitim
sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ
- 26
आश्रित्य तमसो वृत्तिम् अन्तकाले तथा प्रभुः
रुद्रस्वरूपी भगवान् एकांशेन भवत्यजः
āśritya tamaso vṛttim antakāle tathā prabhuḥ
rudrasvarūpī bhagavān ekāṃśena bhavatyajaḥ
- 27
अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते
कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः
agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate
kālasvarūpo bhāgo 'nyaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ
- 28
विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्धैवं महात्मनः
विभागकल्पना ब्रह्मन्कथ्यते सार्वकालिकी
vināśaṃ kurvatastasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ
vibhāgakalpanā brahmankathyate sārvakālikī
- 29
ब्रह्मा दक्षादयः कालस्तथैवाखिलजन्तवः
विभूतयो हरेर् एता जगतः सृष्टिहेतवः
brahmā dakṣādayaḥ kālastathaivākhilajantavaḥ
vibhūtayo harer etā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ
- 30
विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज
स्थितेर्निमित्तभूतस्य विष्णोर् एता विभूतयः
viṣṇurmanvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija
sthiternimittabhūtasya viṣṇor etā vibhūtayaḥ

