28 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः
कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते
maitreya uvāca
nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ
kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate
- 2
पराशर उवाच
शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः
यतो ऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता
parāśara uvāca
śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ
yato 'to brahmaṇastāstu sargādyā bhāvaśaktayaḥ
bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā
- 3
तन्निबोध यथा सर्गे भगवान्सम्प्रवर्तते
नारायणाख्यो भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः
tannibodha yathā sarge bhagavānsampravartate
nārāyaṇākhyo bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ
- 4
उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन्नित्य एवोपचारतः
utpannaḥ procyate vidvannitya evopacārataḥ
- 5
निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्
तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते
nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam
tatparākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate
- 6
कालस्वरूपं विष्णोश्च यन्मयोक्तं तवानघ
तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्
kālasvarūpaṃ viṣṇośca yanmayoktaṃ tavānagha
tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam
- 7
अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश्च ये
भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम
anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāśca ye
bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama
- 8
काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम
काष्ठात्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः
kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama
kāṣṭhātriṃśatkalā triṃśatkalā mauhūrtiko vidhiḥ
- 9
तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम्
अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः
tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtairmānuṣaṃ smṛtam
ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ
- 10
तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानाम् उत्तरं दिनम्
taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānām uttaraṃ dinam
- 11
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे
divyairvarṣasahasraistu kṛtatretādisaṃjñitam
caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ nibodha me
- 12
चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्
दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः
catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam
divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ
- 13
तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते
संध्यांशकश्च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः
tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate
saṃdhyāṃśakaśca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ
- 14
संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर्यः कालो मुनिसत्तम
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antaryaḥ kālo munisattama
yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ
- 15
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चैव चतुर्युगम्
प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliścaiva caturyugam
procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune
- 16
ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश
भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु
brahmaṇo divase brahmanmanavastu caturdaśa
bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu
- 17
सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः
एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्
saptarṣayaḥ surāḥ śakro manustatsūnavo nṛpāḥ
ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat
- 18
चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः
मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम
caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ
manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama
- 19
अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम्
द्वापञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु
aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam
dvāpañcāśattathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu
- 20
त्रिंशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज
सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने
triṃśatkoṭyastu sampūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni mahāmune
- 21
विंशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना
मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर्वत्सरैर्द्विज
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā
manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣairvatsarairdvija
- 22
चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम्
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः
caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam
brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ
- 23
तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्
जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः
tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam
janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ
- 24
एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः
भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः
ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ
bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ
- 25
जनस्थैर्योगिभिर्देवश्चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः
तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः
janasthairyogibhirdevaścintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ
tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ
- 26
एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत्
शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः
evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat
śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyurmahātmanaḥ
- 27
एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ
तस्यान्ते ऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः
ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha
tasyānte 'bhūnmahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ
- 28
द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज
वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः
dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija
vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ

