80 shlokas
- 1
इति रसराजस्य विधौ वेधविधानं प्रसंगतः प्रोक्तम्
अधुना प्रोक्तानपि वक्ष्यामि रसायने योगान्
iti rasarājasya vidhau vedhavidhānaṃ prasaṃgataḥ proktam
adhunā proktānapi vakṣyāmi rasāyane yogān
- 2
आदौ प्रातः प्रातः सैन्धवयुक्तं घृतं पिबेत्त्रिदिनम्
तदनु क्वाथं त्रिदिनं युञ्जीयात्केतकीतनुजम्
ādau prātaḥ prātaḥ saindhavayuktaṃ ghṛtaṃ pibettridinam
tadanu kvāthaṃ tridinaṃ yuñjīyātketakītanujam
- 3
विधिना स्वेद्यो देहः कर्तव्यो वार्तिकेन्द्रेण
क्वथितं कटुरोहिण्याः संशोधनम् अनुप्रयुञ्जीत
vidhinā svedyo dehaḥ kartavyo vārtikendreṇa
kvathitaṃ kaṭurohiṇyāḥ saṃśodhanam anuprayuñjīta
- 4
तदनु च शुद्धादूर्ध्वं श्लेष्मान्ते रेचिते सकलम्
यावकपथ्यं त्रिदिनं घृतसहितं तत्प्रयुञ्जीत
tadanu ca śuddhādūrdhvaṃ śleṣmānte recite sakalam
yāvakapathyaṃ tridinaṃ ghṛtasahitaṃ tatprayuñjīta
- 5
पुनरपि च पानयोगं वक्ष्यामि च सकलभुवनहितकृतये
पीत्वा प्रथमे यामे चोष्णोदकसममिदं चूर्णम्
punarapi ca pānayogaṃ vakṣyāmi ca sakalabhuvanahitakṛtaye
pītvā prathame yāme coṣṇodakasamamidaṃ cūrṇam
- 6
पथ्यासैन्धवधात्रीमरिचवचागुडविडङ्गरजनीनाम्
शुण्ठीपिप्पल्योर् अपि चूर्णं त्रिदिनं प्रयुञ्जीत
pathyāsaindhavadhātrīmaricavacāguḍaviḍaṅgarajanīnām
śuṇṭhīpippalyor api cūrṇaṃ tridinaṃ prayuñjīta
- 7
अमुना शुद्धशरीरः परिहतसंसर्गदोषबली
पीत्वा पयसा सहितं यावकममुना भवेच्छुद्धः
amunā śuddhaśarīraḥ parihatasaṃsargadoṣabalī
pītvā payasā sahitaṃ yāvakamamunā bhavecchuddhaḥ
- 8
अकृतक्षेत्रीकरणे रसायनं यो नरः प्रयुञ्जीत
तस्य क्रामति न रसः स रसः सर्वाङ्गदोषकृद्भवति
akṛtakṣetrīkaraṇe rasāyanaṃ yo naraḥ prayuñjīta
tasya krāmati na rasaḥ sa rasaḥ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati
- 9
इति शुद्धो जातबलः शाल्योदनयावकाख्यमुद्गरसः
क्षेत्रीकृतनिजदेहः कुर्वीत रसायनं विधिवत्
iti śuddho jātabalaḥ śālyodanayāvakākhyamudgarasaḥ
kṣetrīkṛtanijadehaḥ kurvīta rasāyanaṃ vidhivat
- 10
सुरतरुतैलघृतमधुधात्रीरसपयांसि निर्मथ्य
पीत्वा विशुद्धकोष्ठो भवति पुमानन्तरितशुद्धः
suratarutailaghṛtamadhudhātrīrasapayāṃsi nirmathya
pītvā viśuddhakoṣṭho bhavati pumānantaritaśuddhaḥ
- 11
मासेन कान्तिमेधे द्वाभ्यां प्रशमयति दोषनिकरं च
मासत्रितयेन पुनः स्वादमरवपुर्महातेजाः
māsena kāntimedhe dvābhyāṃ praśamayati doṣanikaraṃ ca
māsatritayena punaḥ svādamaravapurmahātejāḥ
- 12
सुरदारुतैलमाज्यं त्रिफलारससंयुतं च समभागम्
पीतं तत्सप्ताहान्नयनविकारं शमं नयति
suradārutailamājyaṃ triphalārasasaṃyutaṃ ca samabhāgam
pītaṃ tatsaptāhānnayanavikāraṃ śamaṃ nayati
- 13
सुरतरुतैलं सघृतं पीत्वा शाल्योदनं च सक्षीरम्
जीर्णाहारे भुक्त्वा हरति हि सकुष्ठान्पीनसादींश्च
suratarutailaṃ saghṛtaṃ pītvā śālyodanaṃ ca sakṣīram
jīrṇāhāre bhuktvā harati hi sakuṣṭhānpīnasādīṃśca
- 14
घृतसहितः पित्तकृतान्तैलयुक्तो वातसंभवान्रोगान्
गुडसहितो मधुना वा कफजान्हन्त्यमरदारुरसः
ghṛtasahitaḥ pittakṛtāntailayukto vātasaṃbhavānrogān
guḍasahito madhunā vā kaphajānhantyamaradārurasaḥ
- 15
वर्जितकांजिकशाकं पयसा शाल्योदनं च युञ्जीत
द्विचतुःषट्पलमानं मात्राधममध्यमज्येष्ठाः
varjitakāṃjikaśākaṃ payasā śālyodanaṃ ca yuñjīta
dvicatuḥṣaṭpalamānaṃ mātrādhamamadhyamajyeṣṭhāḥ
- 16
तदनु पातनशुद्धं सूतकम् आरोटम् अश्नीयात्
स्वेदनमूर्च्छोत्थापनपातनरोधाश्च नियमश्च
tadanu pātanaśuddhaṃ sūtakam āroṭam aśnīyāt
svedanamūrcchotthāpanapātanarodhāśca niyamaśca
- 17
अभ्रकसहितः पात्यो विधिना यावत्स्थिरो भवति
अथवा माक्षिकसहितः पात्यः सूतो विधानेन
abhrakasahitaḥ pātyo vidhinā yāvatsthiro bhavati
athavā mākṣikasahitaḥ pātyaḥ sūto vidhānena
- 18
इत्यारोटः सूतः क्षेत्रीकरणे नियुज्यते प्रथमम्
अथवा भस्म च कृत्वा बद्धो वा कल्कयोगेन
ityāroṭaḥ sūtaḥ kṣetrīkaraṇe niyujyate prathamam
athavā bhasma ca kṛtvā baddho vā kalkayogena
- 19
माक्षिकशिलाजतुलोहचूर्णपथ्याक्षविडङ्गघृतमधुभिः
संयुक्तं रसमादौ क्षेत्रीकरणाय युञ्जीत
mākṣikaśilājatulohacūrṇapathyākṣaviḍaṅgaghṛtamadhubhiḥ
saṃyuktaṃ rasamādau kṣetrīkaraṇāya yuñjīta
- 20
इति कल्कीकृतसूतं घनकान्तमधुघृतादिसंयुक्तम्
भुक्त्वामरतां गच्छेत्क्षेत्रीकरणं प्रधानमिदम्
iti kalkīkṛtasūtaṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktam
bhuktvāmaratāṃ gacchetkṣetrīkaraṇaṃ pradhānamidam
- 21
अथ कृष्णं वा पीतं वा संयोज्यं घनं शिखिप्रभं बहुशः
सुरभीक्षीरनिषिक्तं गतगिरिदोषं रसायने योज्यम्
atha kṛṣṇaṃ vā pītaṃ vā saṃyojyaṃ ghanaṃ śikhiprabhaṃ bahuśaḥ
surabhīkṣīraniṣiktaṃ gatagiridoṣaṃ rasāyane yojyam
- 22
निश्चन्द्रिकमपि शुद्धं विडंगत्रिफलाज्यमधुसमायुक्तम्
प्रतिदिवसं पलमेकं भुक्त्वा क्षीराशनो विधिना
niścandrikamapi śuddhaṃ viḍaṃgatriphalājyamadhusamāyuktam
pratidivasaṃ palamekaṃ bhuktvā kṣīrāśano vidhinā
- 23
त्रिकटुकविडङ्गत्रिफलामाक्षिकशिलाजतुयुतं व्योम
क्षीरौदनम् अश्नीयाज्जीवति जन्तुः शतं वर्षम्
trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ vyoma
kṣīraudanam aśnīyājjīvati jantuḥ śataṃ varṣam
- 24
इत्येवमादयोऽन्ये काञ्जिकयुक्ताश्च कीर्तिता बहुशः
पत्राभ्रकप्रयोगा वर्ज्या निर्युक्तिकास्ते हि
ityevamādayo'nye kāñjikayuktāśca kīrtitā bahuśaḥ
patrābhrakaprayogā varjyā niryuktikāste hi
- 25
ये पत्राभ्रकयोगा रसायनार्थं कीर्तिता विधिना
अज्ञातद्रव्यगुणैस्तैरुपदिष्टो जरामृत्युः
ye patrābhrakayogā rasāyanārthaṃ kīrtitā vidhinā
ajñātadravyaguṇaistairupadiṣṭo jarāmṛtyuḥ
- 26
अप्राप्तलोकभावं घनोऽस्य जठराग्निमुपशमं नयति
अग्निं विनापि नश्यति परिभूतो विविधरोगगणैः
aprāptalokabhāvaṃ ghano'sya jaṭharāgnimupaśamaṃ nayati
agniṃ vināpi naśyati paribhūto vividharogagaṇaiḥ
- 27
अभ्रस्य रसायनिनां भक्ष्यमिह कीर्तितं परं सत्वम्
त्रिविधं गगनमभक्ष्यं काचः किट्टं च पत्त्ररजः
abhrasya rasāyanināṃ bhakṣyamiha kīrtitaṃ paraṃ satvam
trividhaṃ gaganamabhakṣyaṃ kācaḥ kiṭṭaṃ ca pattrarajaḥ
- 28
आदौ घनलोहरजस्त्रिफलारसभावनैश्च निर्घृष्टम्
कुर्वीताञ्जनसदृशं स्थगितवस्त्रेण सूर्यकरैः
ādau ghanaloharajastriphalārasabhāvanaiśca nirghṛṣṭam
kurvītāñjanasadṛśaṃ sthagitavastreṇa sūryakaraiḥ
- 29
इत्थं श्लक्ष्णं कृत्वा विविधकान्तलोहचूर्णसमम्
लोहघनं च तदेवं भृङ्गेण च साधयेद्बहुशः
itthaṃ ślakṣṇaṃ kṛtvā vividhakāntalohacūrṇasamam
lohaghanaṃ ca tadevaṃ bhṛṅgeṇa ca sādhayedbahuśaḥ
- 30
त्रिफलाघृतमधुमिश्रितम् अमृतम् इदं मासस्थितं धान्ये
शस्त्रकटोरिकसम्पुटमध्यगतं पूजितं मन्त्रैः
triphalāghṛtamadhumiśritam amṛtam idaṃ māsasthitaṃ dhānye
śastrakaṭorikasampuṭamadhyagataṃ pūjitaṃ mantraiḥ

