37 shlokas
- 1
इति रक्तोऽपि रसेन्द्रो जारितबीजोऽपि सारणारहितः
व्यापी न भवति देहे लोहेष्वप्यथवापि हि षण्ढतां याति
iti rakto'pi rasendro jāritabījo'pi sāraṇārahitaḥ
vyāpī na bhavati dehe loheṣvapyathavāpi hi ṣaṇḍhatāṃ yāti
- 2
मण्डूकमत्स्यकच्छपमेषजलौकाहिसूकरादीनाम्
संयोज्यैकस्य वसां ततः पचेत्सारणातैलम्
maṇḍūkamatsyakacchapameṣajalaukāhisūkarādīnām
saṃyojyaikasya vasāṃ tataḥ pacetsāraṇātailam
- 3
ज्योतिष्मतीविभीतककरञ्जकटुतुम्बीतैलमेकस्मात्
द्विगुणितरक्तकषायं क्षीरेण चतुर्गुणेन पचेत्
jyotiṣmatīvibhītakakarañjakaṭutumbītailamekasmāt
dviguṇitaraktakaṣāyaṃ kṣīreṇa caturguṇena pacet
- 4
दाडिमपलाशबन्धुककुसुमरजनीभिर् अरुणसहिताभिश्च
मञ्जिष्ठालाक्षारसचन्दनसहितोऽपि रक्तवर्गोऽयम्
dāḍimapalāśabandhukakusumarajanībhir aruṇasahitābhiśca
mañjiṣṭhālākṣārasacandanasahito'pi raktavargo'yam
- 5
विद्रुमभूनागमलं विण्मक्षिकाध्वाङ्क्षशलभानां च
कर्णमलं महिषीणां क्रमेण कल्कं कलांशेन
vidrumabhūnāgamalaṃ viṇmakṣikādhvāṅkṣaśalabhānāṃ ca
karṇamalaṃ mahiṣīṇāṃ krameṇa kalkaṃ kalāṃśena
- 6
पटगालितं गृहीत्वा सूतं सम्पूर्णदीर्घमूषायाम्
तदनु खलु तप्ततैले प्रद्राव्य समं क्षिपेद्बीजम्
paṭagālitaṃ gṛhītvā sūtaṃ sampūrṇadīrghamūṣāyām
tadanu khalu taptataile pradrāvya samaṃ kṣipedbījam
- 7
मूषावक्त्रं स्थगयेल्लताद्वयप्रोतविततनद्धेन
तैलार्द्रपटेन ततो बीजं प्रक्षिप्य समकालम्
mūṣāvaktraṃ sthagayellatādvayaprotavitatanaddhena
tailārdrapaṭena tato bījaṃ prakṣipya samakālam
- 8
पिशितानुगुणं बीजैः सारणविधिना नियोजितः सूतः
अक्षीयमाणो मिलति च बीजैर्बद्धो भवत्येव
piśitānuguṇaṃ bījaiḥ sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ
akṣīyamāṇo milati ca bījairbaddho bhavatyeva
- 9
तद्वद्गभीरमूषे सारणतैलार्द्रमेव रसराजम्
सूताद्द्विगुणं कनकं दत्त्वा प्रतिसारयेत्तदनु
tadvadgabhīramūṣe sāraṇatailārdrameva rasarājam
sūtāddviguṇaṃ kanakaṃ dattvā pratisārayettadanu
- 10
बीजेन त्रिगुणेन तु सूतकमनुसारयेत्प्रकाशस्थम्
ईषन्नागं देयं त्रिविधायां सारणायां तु
bījena triguṇena tu sūtakamanusārayetprakāśastham
īṣannāgaṃ deyaṃ trividhāyāṃ sāraṇāyāṃ tu
- 11
कृत्वा मूषां दीर्घां बन्धितत्रिभागप्रणालिकां तां च
तस्याग्रे प्रकटमूषा सच्छिद्रा सुदृढमृत्तिकालिप्ता
kṛtvā mūṣāṃ dīrghāṃ bandhitatribhāgapraṇālikāṃ tāṃ ca
tasyāgre prakaṭamūṣā sacchidrā sudṛḍhamṛttikāliptā
- 12
तस्मिन्प्रक्षिप्य रसं सारणतैलान्वितं तप्ते
प्रद्राव्य तुल्यकनकं क्षिप्तेऽस्मिन्मिलति रसराजः
tasminprakṣipya rasaṃ sāraṇatailānvitaṃ tapte
pradrāvya tulyakanakaṃ kṣipte'sminmilati rasarājaḥ
- 13
कृत्वा नलिकां दीर्घां षडंगुलां धूर्तकुसुमसंकाशाम्
मूषाप्यधो विलग्ना कर्तव्या वै मृदा लेप्या
kṛtvā nalikāṃ dīrghāṃ ṣaḍaṃgulāṃ dhūrtakusumasaṃkāśām
mūṣāpyadho vilagnā kartavyā vai mṛdā lepyā
- 14
अपरा सूक्ष्मा नलिका कार्या सप्तांगुला सुदृढा
मध्ये प्रविशति च यथा तद्वत्कार्या च दृढमुखा
aparā sūkṣmā nalikā kāryā saptāṃgulā sudṛḍhā
madhye praviśati ca yathā tadvatkāryā ca dṛḍhamukhā
- 15
तस्मिन्सूतः क्षिप्तः सारणतैलान्वितो मदनरुद्धमुखः
तदनु बृहत्तमया हेम प्रद्राव्य हेमकोष्ठिकया
tasminsūtaḥ kṣiptaḥ sāraṇatailānvito madanaruddhamukhaḥ
tadanu bṛhattamayā hema pradrāvya hemakoṣṭhikayā
- 16
तस्मिन्मध्ये क्षिप्त्वा नलिकाग्रमधोमुखीं कुर्यात्
अन्तरूर्ध्वं भाराक्रान्तां सरति रसो नात्र संदेहः
tasminmadhye kṣiptvā nalikāgramadhomukhīṃ kuryāt
antarūrdhvaṃ bhārākrāntāṃ sarati raso nātra saṃdehaḥ
- 17
कृत्वाष्टांगुलमूषां धूर्तकुसुमोपमां दृढां श्लक्ष्णाम्
अपरा मध्यगतापि च सच्छिद्रा च सप्तांगुला कार्या
kṛtvāṣṭāṃgulamūṣāṃ dhūrtakusumopamāṃ dṛḍhāṃ ślakṣṇām
aparā madhyagatāpi ca sacchidrā ca saptāṃgulā kāryā
- 18
निरुद्धतां च कृत्वा सूतं प्रक्षिप्य तैलसंयुक्तम्
निर्धूमं कर्षाग्नौ स्थाप्य मूषां सुसंधितां कृत्वा
niruddhatāṃ ca kṛtvā sūtaṃ prakṣipya tailasaṃyuktam
nirdhūmaṃ karṣāgnau sthāpya mūṣāṃ susaṃdhitāṃ kṛtvā
- 19
वितस्तिमात्रनलिकापि कार्या सुदृढे तदग्रतो मूषे
उत्तानैका कार्या निश्छिद्रा छिद्रमुद्रिता च तनौ
vitastimātranalikāpi kāryā sudṛḍhe tadagrato mūṣe
uttānaikā kāryā niśchidrā chidramudritā ca tanau
- 20
दत्त्वा सूतं पूर्वं सारणतैलान्वितं निधाप्य भुवि
उत्तानायां मूषायां तस्यां बीजं समावृत्य
dattvā sūtaṃ pūrvaṃ sāraṇatailānvitaṃ nidhāpya bhuvi
uttānāyāṃ mūṣāyāṃ tasyāṃ bījaṃ samāvṛtya
- 21
स्वच्छं ज्ञात्वा च ततस्तद्बीजं छिद्रसंस्थितं कुर्यात्
बीजं सूतस्योपरि निपतति बध्नात्यसंदेहम्
svacchaṃ jñātvā ca tatastadbījaṃ chidrasaṃsthitaṃ kuryāt
bījaṃ sūtasyopari nipatati badhnātyasaṃdeham
- 22
सा च प्रकाशमूषा न्युब्जा कार्यार्धाङ्गुलसंनिविष्टा
नलिका कार्या विधिना ऊर्ध्वे सूतस्त्वधो बीजम्
sā ca prakāśamūṣā nyubjā kāryārdhāṅgulasaṃniviṣṭā
nalikā kāryā vidhinā ūrdhve sūtastvadho bījam
- 23
मूषां निरुध्य विधिना ध्माता कोष्ठे द्रुतं बीजम्
ज्ञात्वा परिवर्त्य ततो निबध्नाति सूतराजं च
mūṣāṃ nirudhya vidhinā dhmātā koṣṭhe drutaṃ bījam
jñātvā parivartya tato nibadhnāti sūtarājaṃ ca
- 24
अथवा डमरुकयन्त्रे सारणविधिना नियोजितः सूतः
सरति रसेन्द्रो विधिना ज्ञात्वा तत्कर्मकौशल्यम्
athavā ḍamarukayantre sāraṇavidhinā niyojitaḥ sūtaḥ
sarati rasendro vidhinā jñātvā tatkarmakauśalyam
- 25
तत्सारितं रसेन्द्रं ग्रासविधानेन जारयेत्तदनु
पुनरपि सारितसूतो विध्यति कोट्यंशतः शुल्बम्
tatsāritaṃ rasendraṃ grāsavidhānena jārayettadanu
punarapi sāritasūto vidhyati koṭyaṃśataḥ śulbam
- 26
क्रामणवसादियोगाद्विधिना सूतः सरत्येव
चपलत्वातिलघुत्वाद्बीजं यतोऽथ विप्लुषः कार्यः
krāmaṇavasādiyogādvidhinā sūtaḥ saratyeva
capalatvātilaghutvādbījaṃ yato'tha vipluṣaḥ kāryaḥ
- 27
सरति सुखेन च सूतो दहति मुखं नैव हस्तपादादि
क्रमति रसः फणियोगान्माक्षिकयुतहेमगैरिकया
sarati sukhena ca sūto dahati mukhaṃ naiva hastapādādi
kramati rasaḥ phaṇiyogānmākṣikayutahemagairikayā
- 28
माक्षीकसत्त्वयोगात्फणियोगान्नागवद्द्रवति शीघ्रम्
द्रवति च कनके सूतः संसार्यते विधिना
mākṣīkasattvayogātphaṇiyogānnāgavaddravati śīghram
dravati ca kanake sūtaḥ saṃsāryate vidhinā
- 29
तस्माद्द्रव्यविधायी सूतो बीजेन सारितो लघुना
समसारितः सुबद्धो मूषायां स्यात्समावर्तः
tasmāddravyavidhāyī sūto bījena sārito laghunā
samasāritaḥ subaddho mūṣāyāṃ syātsamāvartaḥ
- 30
सारितवर्तितसूतः समानबीजेन मिलति यः सार्यः
द्विगुणेन प्रतिसार्यः स चानुसार्यश्च त्रिगुणेन
sāritavartitasūtaḥ samānabījena milati yaḥ sāryaḥ
dviguṇena pratisāryaḥ sa cānusāryaśca triguṇena

