49 shlokas
- 1
सूत उवाच
इति भीतः प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया
ततो विनशनं प्रागाद्यत्र देवव्रतो ऽपतत्
sūta uvāca
iti bhītaḥ prajādrohātsarvadharmavivitsayā
tato vinaśanaṃ prāgādyatra devavrato 'patat
- 2
तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः
अन्वगच्छन्रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा
tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ
anvagacchanrathairviprā vyāsadhaumyādayastathā
- 3
भगवान् अपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः
स तैर्व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः
bhagavān api viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ
sa tairvyarocata nṛpaḥ kubera iva guhyakaiḥ
- 4
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतम् इवामरम्
प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutam ivāmaram
praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā
- 5
तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम
राजर्षयश्च तत्रासन्द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्
tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama
rājarṣayaśca tatrāsandraṣṭuṃ bharatapuṅgavam
- 6
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान्बादरायणः
बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः
parvato nārado dhaumyo bhagavānbādarāyaṇaḥ
bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ
- 7
वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदो ऽसितः
कक्षीवान्गौतमो ऽत्रिश्च कौशिको ऽथ सुदर्शनः
vasiṣṭha indrapramadastrito gṛtsamado 'sitaḥ
kakṣīvāngautamo 'triśca kauśiko 'tha sudarśanaḥ
- 8
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन्ब्रह्मरातादयो ऽमलाः
शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः
anye ca munayo brahmanbrahmarātādayo 'malāḥ
śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ
- 9
तान्समेतान्महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः
पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित्
tānsametānmahābhāgān upalabhya vasūttamaḥ
pūjayāmāsa dharmajño deśakālavibhāgavit
- 10
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम्
हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम्
kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram
hṛdisthaṃ pūjayāmāsa māyayopāttavigraham
- 11
पाण्डुपुत्रान् उपासीनान्प्रश्रयप्रेमसंगतान्
अभ्याचष्टानुरागाश्रैर् अन्धीभूतेन चक्षुषा
pāṇḍuputrān upāsīnānpraśrayapremasaṃgatān
abhyācaṣṭānurāgāśrair andhībhūtena cakṣuṣā
- 12
अहो कष्टम् अहो ऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दनाः
जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः
aho kaṣṭam aho 'nyāyyaṃ yadyūyaṃ dharmanandanāḥ
jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ
- 13
संस्थिते ऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः
युष्मत्कृते बहून्क्लेशान्प्राप्ता तोकवती मुहुः
saṃsthite 'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ
yuṣmatkṛte bahūnkleśānprāptā tokavatī muhuḥ
- 14
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम्
सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः
sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam
sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ
- 15
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः
कृष्णो ऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत्
yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ
kṛṣṇo 'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛtkṛṣṇastato vipat
- 16
न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन्पुमान्वेद विधित्सितम्
यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयो ऽपि हि
na hyasya karhicidrājanpumānveda vidhitsitam
yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo 'pi hi
- 17
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ
तस्यानुविहितो ऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो
tasmādidaṃ daivatantraṃ vyavasya bharatarṣabha
tasyānuvihito 'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho
- 18
एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायणः पुमान्
मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु
eṣa vai bhagavānsākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumān
mohayanmāyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu
- 19
अस्यानुभावं भगवान्वेद गुह्यतमं शिवः
देवर्षिर्नारदः साक्षाद्भगवान्कपिलो नृप
asyānubhāvaṃ bhagavānveda guhyatamaṃ śivaḥ
devarṣirnāradaḥ sākṣādbhagavānkapilo nṛpa
- 20
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम्
अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्
yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam
akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim
- 21
सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहंकृतेः
तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्
sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṃkṛteḥ
tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit
- 22
तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम्
यन्मे ऽसूंस्त्यजतः साक्षात्कृष्णो दर्शनम् आगतः
tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam
yanme 'sūṃstyajataḥ sākṣātkṛṣṇo darśanam āgataḥ
- 23
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन्वाचा यन्नाम कीर्तयन्
त्यजन्कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः
bhaktyāveśya mano yasminvācā yannāma kīrtayan
tyajankalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ
- 24
स देवदेवो भगवान्प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम्
प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः
sa devadevo bhagavānpratīkṣatāṃ kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham
prasannahāsāruṇalocanollasanmukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ
- 25
सूत उवाच
युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे
अपृच्छद्विविधान्धर्मान् ऋषीणां चानुशृण्वताम्
sūta uvāca
yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṃ śarapañjare
apṛcchadvividhāndharmān ṛṣīṇāṃ cānuśṛṇvatām
- 26
पुरुषस्वभावविहितान्यथावर्णं यथाश्रमम्
वैराग्यरागोपाधिभ्याम् आम्नातोभयलक्षणान्
puruṣasvabhāvavihitānyathāvarṇaṃ yathāśramam
vairāgyarāgopādhibhyām āmnātobhayalakṣaṇān
- 27
दानधर्मान्राजधर्मान्मोक्षधर्मान्विभागशः
स्त्रीधर्मान्भगवद्धर्मान्समासव्यासयोगतः
dānadharmānrājadharmānmokṣadharmānvibhāgaśaḥ
strīdharmānbhagavaddharmānsamāsavyāsayogataḥ
- 28
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान्यथा मुने
नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्
dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyānyathā mune
nānākhyānetihāseṣu varṇayāmāsa tattvavit
- 29
धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः
यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः
dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ
yo yoginaśchandamṛtyorvāñchitastūttarāyaṇaḥ
- 30
तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीर्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे
कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थिते ऽमीलितदृग्व्यधारयत्
tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇīrvimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe
kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje puraḥ sthite 'mīlitadṛgvyadhārayat

