38 shlokas
- 1
सूत उवाच
ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह
यथा हि सूत्याम् अभिजातकोविदाः समादिशन्विप्र महद्गुणस्तथा
sūta uvāca
tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha
yathā hi sūtyām abhijātakovidāḥ samādiśanvipra mahadguṇastathā
- 2
स उत्तरस्य तनयाम् उपयेम इरावतीम्
जनमेजयादींश्चतुरस्तस्याम् उत्पादयत्सुतान्
sa uttarasya tanayām upayema irāvatīm
janamejayādīṃścaturastasyām utpādayatsutān
- 3
आजहाराश्वमेधांस्त्रीन्गङ्गायां भूरिदक्षिणान्
शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः
ājahārāśvamedhāṃstrīngaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān
śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ
- 4
निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित्
नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा
nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit
nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā
- 5
शौनक उवाच
कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः
नृदेवचिह्नधृक्शूद्र को ऽसौ गां यः पदाहनत्
तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्
śaunaka uvāca
kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ
nṛdevacihnadhṛkśūdra ko 'sau gāṃ yaḥ padāhanat
tatkathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam
- 6
अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम्
किम् अन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः
athavāsya padāmbhoja makarandalihāṃ satām
kim anyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ
- 7
क्षुद्रायुषां नृणाम् अङ्ग मर्त्यानाम् ऋतम् इच्छताम्
इहोपहूतो भगवान्मृत्युः शामित्रकर्मणि
kṣudrāyuṣāṃ nṛṇām aṅga martyānām ṛtam icchatām
ihopahūto bhagavānmṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi
- 8
न कश्चिन्म्रियते तावद्यावद् आस्त इहान्तकः
एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः
अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः
na kaścinmriyate tāvadyāvad āsta ihāntakaḥ
etadarthaṃ hi bhagavān āhūtaḥ paramarṣibhiḥ
aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ
- 9
मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै
निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः
mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai
nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ
- 10
सूत उवाच
यदा परीक्षित्कुरुजाङ्गले ऽवसत्कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते
निशम्य वार्ताम् अनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे
sūta uvāca
yadā parīkṣitkurujāṅgale 'vasatkaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite
niśamya vārtām anatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade
- 11
स्वलंकृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजम् आश्रितः पुरात्
वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः
svalaṃkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajam āśritaḥ purāt
vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ
- 12
भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान्कुरून्
किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्
bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarānkurūn
kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim
- 13
नगरांश्च वनांश्चैव नदीश्च विमलोदकाः
पुरुषान्देवकल्पांश्च नारीश्च प्रियदर्शनाः
nagarāṃśca vanāṃścaiva nadīśca vimalodakāḥ
puruṣāndevakalpāṃśca nārīśca priyadarśanāḥ
- 14
अदृष्टपूर्वान्सुभगान्स ददर्श धनञ्जयः
सदनानि च शुभ्राणि नारीश्चाप्सरसां निभाः
adṛṣṭapūrvānsubhagānsa dadarśa dhanañjayaḥ
sadanāni ca śubhrāṇi nārīścāpsarasāṃ nibhāḥ
- 15
तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम्
प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम्
tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām
pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam
- 16
आत्मानं च परित्रातम् अश्वत्थाम्नो ऽस्त्रतेजसः
स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे
ātmānaṃ ca paritrātam aśvatthāmno 'stratejasaḥ
snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave
- 17
तेभ्यः परमसंतुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः
महाधनानि वासांसि ददौ हारान्महामनाः
tebhyaḥ paramasaṃtuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ
mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārānmahāmanāḥ
- 18
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्यवीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान्
स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर्भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे
sārathyapāraṣadasevanasakhyadautyavīrāsanānugamanastavanapraṇāmān
snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇorbhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde
- 19
तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिम् अन्वहम्
नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत्तन्निबोध मे
tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttim anvaham
nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīttannibodha me
- 20
धर्मः पदैकेन चरन्विच्छायाम् उपलभ्य गाम्
पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्साम् इव मातरम्
dharmaḥ padaikena caranvicchāyām upalabhya gām
pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsām iva mātaram
- 21
धर्म उवाच
कच्चिद्भद्रे ऽनामयम् आत्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन
आलक्षये भवतीम् अन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कंचनाम्ब
dharma uvāca
kaccidbhadre 'nāmayam ātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣanmukhena
ālakṣaye bhavatīm antarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kaṃcanāmba
- 22
पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादम् आत्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम्
आहो सुरादीन्हृतयज्ञभागान्प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति
pādairnyūnaṃ śocasi maikapādam ātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam
āho surādīnhṛtayajñabhāgānprajā uta svinmaghavatyavarṣati
- 23
अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान्शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान्
वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्
arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālānśocasyatho puruṣādairivārtān
vācaṃ devīṃ brahmakule kukarmaṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān
- 24
किं क्षत्रबन्धून्कलिनोपसृष्टान्राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि
इतस्ततो वाशनपानवासःस्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्
kiṃ kṣatrabandhūnkalinopasṛṣṭānrāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni
itastato vāśanapānavāsaḥsnānavyavāyonmukhajīvalokam
- 25
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतारकृतावतारस्य हरेर्धरित्रि
अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि
yadvāmba te bhūribharāvatārakṛtāvatārasya harerdharitri
antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni
- 26
इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि
कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतम् अम्ब सौभगम्
idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi
kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtam amba saubhagam
- 27
धरण्युवाच
भवान्हि वेद तत्सर्वं यन्मां धर्मानुपृच्छसि
चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः
dharaṇyuvāca
bhavānhi veda tatsarvaṃ yanmāṃ dharmānupṛcchasi
caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ
- 28
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम्
शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्
satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam
śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam
- 29
ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः
स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवम् एव च
jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ
svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavam eva ca
- 30
प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः
गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर्मानो ऽनहङ्कृतिः
prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ
gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtirmāno 'nahaṅkṛtiḥ

