45 shlokas
- 1
सूत उवाच
तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानम् अनाथवत्
दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्
sūta uvāca
tatra gomithunaṃ rājā hanyamānam anāthavat
daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam
- 2
वृषं मृणालधवलं मेहन्तम् इव बिभ्यतम्
वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्
vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantam iva bibhyatam
vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam
- 3
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम्
विवत्साम् अश्रुवदनां क्षामां यवसम् इच्छतीम्
gāṃ ca dharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām
vivatsām aśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasam icchatīm
- 4
पप्रच्छ रथम् आरूढः कार्तस्वरपरिच्छदम्
मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः
papraccha ratham ārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam
meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ
- 5
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान्बली
नरदेवो ऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः
kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalānbalī
naradevo 'si veṣeṇa naṭavatkarmaṇādvijaḥ
- 6
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना
शोच्यो ऽस्य् अशोच्यान्रहसि प्रहरन्वधम् अर्हसि
yastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā
śocyo 'sy aśocyānrahasi praharanvadham arhasi
- 7
त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन्
वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्
tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran
vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan
- 8
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते
भूतले ऽनुपतन्त्यस्मिन्विना ते प्राणिनां शुचः
na jātu kauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite
bhūtale 'nupatantyasminvinā te prāṇināṃ śucaḥ
- 9
मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम्
मा रोदीर् अम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि
mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalādbhayam
mā rodīr amba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari
- 10
यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः
तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः
yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ
tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ
- 11
एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानाम् आर्तिनिग्रहः
अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहम् असत्तमम्
eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānām ārtinigrahaḥ
ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruham asattamam
- 12
को ऽवृश्चत्तव पादांस्त्रीन्सौरभेय चतुष्पद
मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्
ko 'vṛścattava pādāṃstrīnsaurabheya catuṣpada
mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām
- 13
आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनाम् अकृतागसाम्
आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्
ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnām akṛtāgasām
ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam
- 14
जने ऽनागस्यघं युञ्जन्सर्वतो ऽस्य च मद्भयम्
साधूनां भद्रम् एव स्यादसाधुदमने कृते
jane 'nāgasyaghaṃ yuñjansarvato 'sya ca madbhayam
sādhūnāṃ bhadram eva syādasādhudamane kṛte
- 15
अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः
आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्
anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛnniraṅkuśaḥ
āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam
- 16
राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम्
शासतो ऽन्यान्यथाशास्त्रम् अनापद्युत्पथान् इह
rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam
śāsato 'nyānyathāśāstram anāpadyutpathān iha
- 17
धर्म उवाच
एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तम् आर्ताभयं वचः
येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान्कृतः
dharma uvāca
etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktam ārtābhayaṃ vacaḥ
yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavānkṛtaḥ
- 18
न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ
पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः
na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha
puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ
- 19
केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानम् आत्मनः
दैवम् अन्ये ऽपरे कर्म स्वभावम् अपरे प्रभुम्
kecidvikalpavasanā āhurātmānam ātmanaḥ
daivam anye 'pare karma svabhāvam apare prabhum
- 20
अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद् इति केष्वपि निश्चयः
अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया
apratarkyād anirdeśyād iti keṣvapi niścayaḥ
atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā
- 21
सूत उवाच
एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः
समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्
sūta uvāca
evaṃ dharme pravadati sa samrāḍdvijasattamāḥ
samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam
- 22
राजोवाच
धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मो ऽसि वृषरूपधृक्
यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्
rājovāca
dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo 'si vṛṣarūpadhṛk
yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet
- 23
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा
चेतसो वचसश्चापि भूतानाम् इति निश्चयः
athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā
cetaso vacasaścāpi bhūtānām iti niścayaḥ
- 24
तपः शौचं दया सत्यम् इति पादाः कृते कृताः
अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव
tapaḥ śaucaṃ dayā satyam iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ
adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava
- 25
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः
तं जिघृक्षत्यधर्मो ऽयम् अनृतेनैधितः कलिः
idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ
taṃ jighṛkṣatyadharmo 'yam anṛtenaidhitaḥ kaliḥ
- 26
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती
श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका
iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī
śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā
- 27
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती
अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति माम् इति
śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitā satī
abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti mām iti
- 28
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः
निशातम् आददे खड्गं कलये ऽधर्महेतवे
iti dharmaṃ mahīṃ caiva sāntvayitvā mahārathaḥ
niśātam ādade khaḍgaṃ kalaye 'dharmahetave
- 29
तं जिघांसुम् अभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम्
तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः
taṃ jighāṃsum abhipretya vihāya nṛpalāñchanam
tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ
- 30
पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः
शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्न् इव
patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ
śaraṇyo nāvadhīcchlokya āha cedaṃ hasann iva

