৭২ টা শ্লোক
- 1
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাtaṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাসঞ্জয়ে ক'লে: কৰুণাত আচ্ছন্ন, চকুলোৰে উপচি পৰা ব্যাকুল চকুৰে বিষাদত ডুবি থকা অৰ্জুনক মধুসূদনে এই কথা ক'লে।
- 2
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাkutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাশ্ৰীভগৱানে ক'লে: হে অৰ্জুন, এনে সংকটৰ মুহূৰ্তত এই মনৰ মলিনতা তোমাৰ মাজলৈ ক'ৰ পৰা আহিল? ই আৰ্যসকলৰ আচৰণ নহয়; ই স্বৰ্গলৈও নিনিয়ে, যশো নিদিয়ে, কেৱল অপযশহে আনে।
- 3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাklaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate |
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে পাৰ্থ, কাপুৰুষতাৰ বশ নহ'বা; ই তোমাক নোশোভে। হে পৰন্তপ, হৃদয়ৰ এই তুচ্ছ দুৰ্বলতা এৰি থিয় হোৱা।
- 4
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাkathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana |
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাঅৰ্জুনে ক'লে: হে মধুসূদন, হে অৰিসূদন, পূজাৰ যোগ্য ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণৰ বিৰুদ্ধে মই যুদ্ধত কেনেকৈ কাঁড় মাৰিম?
- 5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাgurūnahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke |
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাএই মহানুভৱ গুৰুসকলক বধ কৰাতকৈ এই জগতত ভিক্ষা খাই জীয়াই থকাও ভাল। তেওঁলোক নিজৰ স্বাৰ্থ বিচাৰিলেও, তেওঁলোকক বধ কৰিলে ইয়াত মই ভোগ কৰা সকলো সুখ তেজেৰে লেতেৰা হ'ব।
- 6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्-
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাna caitadvidmaḥ kataranno garīyo
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāmas-
te'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাআমি জয় কৰা ভাল নে তেওঁলোকে আমাক জয় কৰা ভাল, সেয়াও আমি নাজানো। ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকল আমাৰ সন্মুখত থিয় দি আছে, যাক বধ কৰিলে আমি জীয়াই থাকিবলৈ নিবিচাৰিম।
- 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাkārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
pṛcchāmi tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ |
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাদীনতাৰ দোষে মোৰ স্বভাৱকে আঘাত কৰিছে, আৰু ধৰ্মৰ বিষয়ে মোৰ মন বিমূঢ় হৈছে। মই আপোনাক সুধিছোঁ, মোৰ বাবে যি নিশ্চিতভাৱে মংগলজনক, সেয়া কওক। মই আপোনাৰ শিষ্য, আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ; মোক শিক্ষা দিয়ক।
- 8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাna hi prapaśyāmi mamāpanudyād
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām |
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাপৃথিৱীত নিষ্কণ্টক সমৃদ্ধ ৰাজ্য বা দেৱতাসকলৰ ওপৰত আধিপত্য পালেও মোৰ ইন্দ্ৰিয়বোৰ শুকুৱাই পেলোৱা এই শোক কিহে দূৰ কৰিব, মই দেখা নাপাওঁ।
- 9
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাevamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa |
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাসঞ্জয়ে ক'লে: হৃষীকেশক এনেদৰে কৈ পৰন্তপ গুড়াকেশে গোবিন্দক ক'লে যে মই নুযুঁজোঁ, আৰু মৌন হৈ পৰিল।
- 10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাtamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata |
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে ভাৰত, তেতিয়া দুয়ো সৈন্যৰ মাজত হৃষীকেশে যেন হাঁহি হাঁহি বিষাদগ্ৰস্তজনক এই কথা ক'লে।
- 11
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাaśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাশ্ৰীভগৱানে ক'লে: যিসকলৰ বাবে শোক কৰা উচিত নহয়, তুমি তেওঁলোকৰ বাবে শোক কৰিছা, অথচ পণ্ডিতৰ দৰে কথা কৈছা। প্ৰকৃত জ্ঞানীসকলে মৃত বা জীৱিত কাৰো বাবে শোক নকৰে।
- 12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাna tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ |
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাএনে কোনো সময় নাছিল যেতিয়া মই নাছিলোঁ, তুমি নাছিলা, বা এই ৰজাসকল নাছিল; আৰু ইয়াৰ পিছতো আমাৰ কোনেও কেতিয়াও নথকা নহ'ব।
- 13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাdehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাদেহধাৰীয়ে যিদৰে এই দেহতে শৈশৱ, যৌৱন আৰু বাৰ্ধক্য পাৰ হয়, সেইদৰে আন এটা দেহো লাভ কৰে। ধীৰ ব্যক্তি ইয়াত বিমোহিত নহয়।
- 14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাmātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে কৌন্তেয়, ইন্দ্ৰিয় আৰু বিষয়ৰ স্পৰ্শৰ পৰাই ঠাণ্ডা-গৰম, সুখ-দুখৰ উৎপত্তি হয়। এইবোৰ আহে আৰু যায়, স্থায়ী নহয়; হে ভাৰত, এইবোৰ ধৈৰ্যেৰে সহ্য কৰা।
- 15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাyaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, যি ধীৰ ব্যক্তিক এইবোৰে বিচলিত নকৰে, যি সুখ আৰু দুখত সমান থাকে, তেওঁ অমৃতত্বৰ যোগ্য হয়।
- 16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাnāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাঅসতৰ কোনো অস্তিত্ব নাই, আৰু সতৰ কেতিয়াও অভাৱ নহয়। তত্ত্বদৰ্শীসকলে এই দুয়োৰে শেষ সত্য উপলব্ধি কৰিছে।
- 17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাavināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam |
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাযাৰ দ্বাৰা এই সকলো ব্যাপ্ত, তাক অবিনাশী বুলি জানা। সেই অব্যয়ৰ বিনাশ কোনেও ঘটাব নোৱাৰে।
- 18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাantavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ||
যন্ত্ৰৰ খচৰানিত্য, অবিনাশী আৰু অপ্ৰমেয় দেহধাৰীৰ এই দেহবোৰ নশ্বৰ বুলি কোৱা হয়। সেয়েহে হে ভাৰত, যুদ্ধ কৰা।
- 19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam |
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাযিয়ে ইয়াক হত্যাকাৰী বুলি ভাবে আৰু যিয়ে ইয়াক নিহত বুলি ভাবে, দুয়োৱে নুবুজে। ই হত্যা নকৰে, আৰু ইয়াক হত্যাও কৰা নহয়।
- 20
न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাna jāyate mriyate vā kadācin
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাই কেতিয়াও জন্ম নলয়, কেতিয়াও নমৰে; ই হৈ উঠি আকৌ নথকা নহয়। ই অজ, নিত্য, শাশ্বত আৰু পুৰাতন; দেহ নিহত হ'লেও ই নিহত নহয়।
- 21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাvedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam |
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে পাৰ্থ, যিজনে ইয়াক অবিনাশী, নিত্য, অজ আৰু অব্যয় বুলি জানে, সেই ব্যক্তিয়ে কেনেকৈ কাকো বধ কৰিব বা কাৰোবাক বধ কৰাব?
- 22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাvāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā-
nyanyāni saṃyāti navāni dehī ||
যন্ত্ৰৰ খচৰামানুহে যিদৰে পুৰণি কাপোৰ এৰি নতুন কাপোৰ পিন্ধে, সেইদৰে দেহধাৰীয়ে জীৰ্ণ দেহ এৰি আন নতুন দেহত প্ৰৱেশ কৰে।
- 23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাnainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাঅস্ত্ৰই ইয়াক কাটিব নোৱাৰে, জুয়ে ইয়াক পুৰিব নোৱাৰে, পানীয়ে ইয়াক তিয়াব নোৱাৰে, আৰু বতাহে ইয়াক শুকুৱাব নোৱাৰে।
- 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাacchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca |
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাইয়াক কাটিব নোৱাৰি, পুৰিব নোৱাৰি, তিয়াব নোৱাৰি, শুকুৱাবও নোৱাৰি। ই নিত্য, সৰ্বব্যাপী, স্থিৰ, অচল আৰু সনাতন।
- 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাavyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate |
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাইয়াক অব্যক্ত, অচিন্ত্য আৰু অবিকাৰী বুলি কোৱা হয়। ইয়াক এনেদৰে জানি তুমি শোক কৰা উচিত নহয়।
- 26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাatha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam |
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাআৰু যদি তুমি ইয়াক সদায় জন্ম লোৱা আৰু সদায় মৰা বুলি ভাবা, তেতিয়াও হে মহাবাহু, তুমি এনেদৰে শোক কৰা উচিত নহয়।
- 27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাjātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাকিয়নো যি জন্মে তাৰ মৃত্যু নিশ্চিত, আৰু যি মৰে তাৰ জন্ম নিশ্চিত। সেয়েহে যি অনিবাৰ্য, তাৰ বাবে তুমি শোক কৰা উচিত নহয়।
- 28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাavyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata |
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে ভাৰত, প্ৰাণীসকল আদিতে অব্যক্ত, মাজত ব্যক্ত, আৰু অন্তত আকৌ অব্যক্ত। ইয়াত বিলাপৰ কি আছে?
- 29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাāścaryavatpaśyati kaścidena-
māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śaṛṇoti
śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাকোনোৱে ইয়াক আশ্চৰ্য বুলি দেখে, কোনোৱে ইয়াৰ কথা আশ্চৰ্য বুলি কয়, কোনোৱে আশ্চৰ্য বুলি শুনে; আৰু শুনিও কোনেও ইয়াক প্ৰকৃততে নাজানে।
- 30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥
যন্ত্ৰৰ খচৰাdehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata |
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ||
যন্ত্ৰৰ খচৰাহে ভাৰত, সকলোৰে দেহত বাস কৰা এই দেহধাৰী চিৰকাল অৱধ্য। সেয়েহে কোনো প্ৰাণীৰ বাবে তুমি শোক কৰা উচিত নহয়।