101 shlokas
- 1
कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यप्रबुद्धये
परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्त्रैः सिद्धैश्च भाषिता
kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye
paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā
- 2
अर्धं सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लेहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तमः
यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिर्निर्दिश्य धन्वन्तरिम्सर्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धन्वन्तरेः
ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ
yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantarimsarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhanvantareḥ
- 3
भैषज्यक्रीणितद्रव्यभागो ऽप्य् एकादशो हि यः
वणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स उच्यते
bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgo 'py ekādaśo hi yaḥ
vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate
- 4
प्रगृह्याधिकरुद्रांशं यो ऽसमीचीनम् औषधम्
दापयेल्लुब्धधीर्वैद्यः स स्याद्विश्वासघातकः
pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo 'samīcīnam auṣadham
dāpayellubdhadhīrvaidyaḥ sa syādviśvāsaghātakaḥ
- 5
धातुभिर्गन्धकाद्यैश्च निर्द्रवैर्मर्दितो रसः
सुश्लक्ष्णः कज्जलाभो ऽसौ कज्जलीत्यभिधीयते
dhātubhirgandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ
suślakṣṇaḥ kajjalābho 'sau kajjalītyabhidhīyate
- 6
सद्रवा मर्दिता सैव रसपङ्क इति स्मृता
sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtā
- 7
अर्कांशतुल्याद्रसतो ऽथ गन्धान्निष्कार्धतुल्यात्त्रुटिशो ऽभि खल्ले
अर्कातपे तीव्रतरे विमर्द्यात्पिष्टी भवेत्सा नवनीतरूपा
arkāṃśatulyādrasato 'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo 'bhi khalle
arkātape tīvratare vimardyātpiṣṭī bhavetsā navanītarūpā
- 8
खल्ले विमर्द्य गन्धेन दुग्धेन सह पारदम्
पेषणात्पिष्टतां याति सा पिष्टीति मता परैः
khalle vimardya gandhena dugdhena saha pāradam
peṣaṇātpiṣṭatāṃ yāti sā piṣṭīti matā paraiḥ
- 9
चतुर्थांशसुवर्णेन रसेन घृष्टिषष्टिका
भवेत्पातनपिष्टी सा रसस्योत्तमसिद्धिदा
caturthāṃśasuvarṇena rasena ghṛṣṭiṣaṣṭikā
bhavetpātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā
- 10
रूप्यं वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम्
समुत्थितं च बहुशः सा कृष्टी हेमतारयोः
rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam
samutthitaṃ ca bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ
- 11
पिष्टीं क्षिपेत्सुवर्णान्तर्न वर्णो हीयते तया
piṣṭīṃ kṣipetsuvarṇāntarna varṇo hīyate tayā
- 12
स्वर्णकृष्ट्या कृतं बीजं रसस्य परिरञ्जनम्
svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam
- 13
ताम्रं तीक्ष्णसमायुक्तं द्रुतं निक्षिप्य भूरिशः
सगन्धलकुचद्रावे निर्गतं वरलोहकम्
tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ
sagandhalakucadrāve nirgataṃ varalohakam
- 14
तेन रक्तीकृतं स्वर्णं हेमरक्तीत्युदाहृतम्
tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ hemaraktītyudāhṛtam
- 15
निक्षिप्ता सा द्रुते स्वर्णे वर्णोत्कर्षविधायिनी
तारस्य रञ्जनी चापि बीजरागविधायिनी
nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī
tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī
- 16
एवमेव प्रकर्तव्या ताररक्ती मनोहरा
रञ्जनी खलु रूप्यस्य बीजानामपि रञ्जनी
evameva prakartavyā tāraraktī manoharā
rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī
- 17
मृतेन वा बद्धरसेन वान्यल्लोहेन वा साधितमन्यलोहम्
सितं च पीतत्वमुपागतं तद्दलं हि चन्द्रानलयोः प्रसिद्धम्
mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham
sitaṃ ca pītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham
- 18
आ मासकृतबद्धेन रसेन सह योजितम्
साधितं वान्यलोहेन सितं पीतं च तद्दलम्
ā māsakṛtabaddhena rasena saha yojitam
sādhitaṃ vānyalohena sitaṃ pītaṃ ca taddalam
- 19
माक्षिकेण हतं ताम्रं दशवारं समुत्थितम्
तद्वद्विशुद्धनागं हि द्वितयं तच्चतुष्पलम्
mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam
tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam
- 20
नीलाञ्जनहतं भूयः सप्तवारं समुत्थितम्
इति संसिद्धमेतद्धि शुल्वनागं प्रकीर्त्यते
nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam
iti saṃsiddhametaddhi śulvanāgaṃ prakīrtyate
- 21
साधितस्तेन सूतेन्द्रो वदने विधृतो नृणाम्
निहन्ति मासमात्रेण मेहव्यूहं विशेषतः
sādhitastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām
nihanti māsamātreṇa mehavyūhaṃ viśeṣataḥ
- 22
पथ्याशनस्य वर्षेण पलितं वलिभिः सह
गृध्रदृष्टिर्लसत्पुष्टिः सर्वारोग्यसमन्वितः
pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha
gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ
- 23
लोहं लोहान्तरे क्षिप्तं ध्मातं निर्वापितं द्रवे
पाण्डुपीतप्रभं जातं पिञ्जरीत्यभिधीयते
lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave
pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate
- 24
भागाः षोडश तारस्य तथा द्वादश भास्वतः
एकत्रावर्तितास्तेन चन्द्रार्कमिति कथ्यते
bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāsvataḥ
ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate
- 25
साध्यलोहे ऽन्यलोहं चेत्प्रक्षिप्तं वङ्कनालतः
निर्वापणं तु तत्प्रोक्तं वैद्यैर्निर्वाहणं खलु
sādhyalohe 'nyalohaṃ cetprakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ
nirvāpaṇaṃ tu tatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu
- 26
क्षिपेन्निर्वापणं द्रव्यं निर्वाह्ये समभागिकम्
आवाह्यं वापनीये च भागे दृष्टे च दृष्टवत्
kṣipennirvāpaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam
āvāhyaṃ vāpanīye ca bhāge dṛṣṭe ca dṛṣṭavat
- 27
मृतं तरति यत्तोये लोहं वारितरं हि तत्
mṛtaṃ tarati yattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat
- 28
अङ्गुष्ठतर्जनीघृष्टं यत्तद्रेखान्तरे विशेत्
मृतलोहं तदुद्दिष्टं रेखापूर्णाभिधानतः
aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ yattadrekhāntare viśet
mṛtalohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ
- 29
गुडगुञ्जासुखस्पर्शमध्वाज्यैः सह योजितम्
नायाति प्रकृतिं ध्मानाद् अपुनर्भवम् उच्यते
guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam
nāyāti prakṛtiṃ dhmānād apunarbhavam ucyate
- 30
तस्योपरि गुरु द्रव्यं धान्यं चोपनयेद्ध्रुवम्
हंसवत्तीर्यते वारिण्युत्तमं परिकीर्तितम्
tasyopari guru dravyaṃ dhānyaṃ copanayeddhruvam
haṃsavattīryate vāriṇyuttamaṃ parikīrtitam

