159 shlokas
- 1
रूक्षैः कोद्रवजीर्णमुद्गचणकैः क्रुद्धोऽनिलोऽधो वहन्रुद्ध्वा वर्त्म मलं विशोष्य कुरुते विण्मूत्रसंगं ततः
हृत्पृष्ठोदरवस्तिमस्तकरुजः सश्वासकासं ज्वरं गच्छन्नूर्ध्वमसौ हि नूनम् अनिशं कोपादुदावर्तयेत्
rūkṣaiḥ kodravajīrṇamudgacaṇakaiḥ kruddho'nilo'dho vahanruddhvā vartma malaṃ viśoṣya kurute viṇmūtrasaṃgaṃ tataḥ
hṛtpṛṣṭhodaravastimastakarujaḥ saśvāsakāsaṃ jvaraṃ gacchannūrdhvamasau hi nūnam aniśaṃ kopādudāvartayet
- 2
कंकुष्ठहिंगुसिंधूत्थत्रिवृद्दंतीवचाभयाः
चित्रकस्य तु मूलं च कल्कीकृत्य पचेद्घृतम्
kaṃkuṣṭhahiṃgusiṃdhūtthatrivṛddaṃtīvacābhayāḥ
citrakasya tu mūlaṃ ca kalkīkṛtya pacedghṛtam
- 3
चतुर्गुणे गवां क्षीरे युक्तं स्नुक्क्षीरमात्रया
उदावर्तोदरान्हन्ति पानेन सर्वदा
caturguṇe gavāṃ kṣīre yuktaṃ snukkṣīramātrayā
udāvartodarānhanti pānena sarvadā
- 4
अत्यम्बुपानतिलपिष्टविरूढरूक्षशुष्कामिषाध्यशनबद्धमलग्रहाद्यैः
क्रुद्धोऽनिलो ऽतिसरणाय च कल्पतेऽग्निं हत्वा मलं शिथिलयन्नपि तोयधातून्
atyambupānatilapiṣṭavirūḍharūkṣaśuṣkāmiṣādhyaśanabaddhamalagrahādyaiḥ
kruddho'nilo 'tisaraṇāya ca kalpate'gniṃ hatvā malaṃ śithilayannapi toyadhātūn
- 5
सुश्लक्ष्णतीक्ष्णचूर्णं तु रसेन्द्रसमभागिकम्
कांचनाररसैर्घृष्टं सर्वातीसारनाशनम्
suślakṣṇatīkṣṇacūrṇaṃ tu rasendrasamabhāgikam
kāṃcanārarasairghṛṣṭaṃ sarvātīsāranāśanam
- 6
पिष्टः समेन तीक्ष्णेन काञ्चनारांबुमर्दितः
पुटपक्वोऽतिसारघ्नः सूतोऽयं दर्दुराह्वयः
piṣṭaḥ samena tīkṣṇena kāñcanārāṃbumarditaḥ
puṭapakvo'tisāraghnaḥ sūto'yaṃ dardurāhvayaḥ
- 7
हिंगुलं वत्सनाभं च मरिचं टंकणं कणा
मर्दयेत्समभागं च रसो ह्यानन्दभैरवः
hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ ca maricaṃ ṭaṃkaṇaṃ kaṇā
mardayetsamabhāgaṃ ca raso hyānandabhairavaḥ
- 8
गुंजैकां वार्धगुञ्जां वा बलं ज्ञात्वा प्रदापयेत्
मधुना लेहयेच्चानु कुटजस्य फलं त्वचम्
guṃjaikāṃ vārdhaguñjāṃ vā balaṃ jñātvā pradāpayet
madhunā lehayeccānu kuṭajasya phalaṃ tvacam
- 9
चूर्णितं कर्षमात्रं तु त्रिदोषोत्थातिसारजित्
दध्यन्नं दापयेत्पथ्यं गवाज्यं तक्रमेव वा
पिपासायां जलं शीतं विजया च हिता निशि
cūrṇitaṃ karṣamātraṃ tu tridoṣotthātisārajit
dadhyannaṃ dāpayetpathyaṃ gavājyaṃ takrameva vā
pipāsāyāṃ jalaṃ śītaṃ vijayā ca hitā niśi
- 10
पृथक्पलिकगंधाश्मसूतसंजातकज्जलीम्
प्रद्राव्य निक्षिपेद्व्योम पलैकं गतचन्द्रिकम्
pṛthakpalikagaṃdhāśmasūtasaṃjātakajjalīm
pradrāvya nikṣipedvyoma palaikaṃ gatacandrikam
- 11
काष्ठेनालोड्य तत्सर्वं क्षिपेत्कुटजपत्रके
पुनः संचूर्ण्य यत्नेन भावयेत्तदनन्तरम्
kāṣṭhenāloḍya tatsarvaṃ kṣipetkuṭajapatrake
punaḥ saṃcūrṇya yatnena bhāvayettadanantaram
- 12
बालतिन्दुफलद्रावैः क्षीरैरौदुंबरैस्तथा
अरलुत्वग्रसैश्चापि दुग्धिनीस्वरसैस्तथा
bālatinduphaladrāvaiḥ kṣīrairauduṃbaraistathā
aralutvagrasaiścāpi dugdhinīsvarasaistathā
- 13
पुटपक्वस्य बालस्य दाडिमस्य रसैः शुभैः
कृष्णकाम्बोजिकामूलरसैः कुटजवल्कजैः
puṭapakvasya bālasya dāḍimasya rasaiḥ śubhaiḥ
kṛṣṇakāmbojikāmūlarasaiḥ kuṭajavalkajaiḥ
- 14
तुल्यांशविश्वगांधारीचूर्णं द्विपलिकं क्षिपेत्
मुस्तावत्सकदीप्याग्निमोचसारं सजीरकम्
tulyāṃśaviśvagāṃdhārīcūrṇaṃ dvipalikaṃ kṣipet
mustāvatsakadīpyāgnimocasāraṃ sajīrakam
- 15
वत्सनाभं च कर्षांशं प्रत्येकं तत्र निक्षिपेत्
विचूर्ण्य भावयेद्भूयः शुण्ठीक्वाथेन सप्तधा
vatsanābhaṃ ca karṣāṃśaṃ pratyekaṃ tatra nikṣipet
vicūrṇya bhāvayedbhūyaḥ śuṇṭhīkvāthena saptadhā
- 16
इत्थं सिद्धो रसः पिष्टः करण्डे विनिवेशयेत्
सुधासार इति ख्यातः सुधारससमद्युतिः
itthaṃ siddho rasaḥ piṣṭaḥ karaṇḍe viniveśayet
sudhāsāra iti khyātaḥ sudhārasasamadyutiḥ
- 17
दीपनः पाचनो ग्राही हृद्यो रुचिकरस्तथा
दोषत्रयातिसारं च दुर्जयं भेषजान्तरैः
dīpanaḥ pācano grāhī hṛdyo rucikarastathā
doṣatrayātisāraṃ ca durjayaṃ bheṣajāntaraiḥ
- 18
आमं चैवमारक्तं च ज्वरातीसारम् एव च
सातिसारां विषूचीं च प्रतिबध्नाति तत्क्षणात्
मान्यमानव्यतिक्रान्तिरिव पुण्यफलोदयम्
āmaṃ caivamāraktaṃ ca jvarātīsāram eva ca
sātisārāṃ viṣūcīṃ ca pratibadhnāti tatkṣaṇāt
mānyamānavyatikrāntiriva puṇyaphalodayam
- 19
पिष्टविश्वाब्दकल्केन विधाय खलु चक्रिकाम्
निक्षिपेत्स्वेदनीयन्त्रे पक्त्वार्धघटिकावधि
piṣṭaviśvābdakalkena vidhāya khalu cakrikām
nikṣipetsvedanīyantre paktvārdhaghaṭikāvadhi
- 20
आकृष्य तज्जलैरेवं संप्रमर्द्याहरेद्रसम्
सुधासाररसं तत्र क्षिप्त्वा धान्यकसंमितम्
ākṛṣya tajjalairevaṃ saṃpramardyāharedrasam
sudhāsārarasaṃ tatra kṣiptvā dhānyakasaṃmitam
- 21
पूर्वोदितेषु रोगेषु प्रददीत भिषग्वरः
गोतक्रेणाथ दध्ना वा पथ्यं देयं हितं मितम्
pūrvoditeṣu rogeṣu pradadīta bhiṣagvaraḥ
gotakreṇātha dadhnā vā pathyaṃ deyaṃ hitaṃ mitam
- 22
बालरम्भाफलं गुर्वीफलं बिल्वफलं तथा
आम्रपेशी च मधुकं वृन्ताकं च प्रशस्यते
bālarambhāphalaṃ gurvīphalaṃ bilvaphalaṃ tathā
āmrapeśī ca madhukaṃ vṛntākaṃ ca praśasyate
- 23
सर्वातिसारं ग्रहणीं च हिक्कां मन्दाग्निम् आनाहमरोचकं च
निहन्ति सद्यो विहितामपाके द्वित्रिप्रयोगेण रसोत्तमोऽयम्
sarvātisāraṃ grahaṇīṃ ca hikkāṃ mandāgnim ānāhamarocakaṃ ca
nihanti sadyo vihitāmapāke dvitriprayogeṇa rasottamo'yam
- 24
सांबुस्थालीमुखाबद्धे वस्त्रे पाक्यं निधाय च
पिधाय पच्यते यत्र स्वेदनीयन्त्रम् उच्यते
sāṃbusthālīmukhābaddhe vastre pākyaṃ nidhāya ca
pidhāya pacyate yatra svedanīyantram ucyate
- 25
द्वौ भागौ गंधकस्याष्टौ शंखचूर्णस्य योजयेत्
एकमेव रसस्यांशमर्कक्षीरेण मर्दयेत्
dvau bhāgau gaṃdhakasyāṣṭau śaṃkhacūrṇasya yojayet
ekameva rasasyāṃśamarkakṣīreṇa mardayet
- 26
चित्रकस्य द्रवेणैवं शोषयित्वा पुनः पुनः
एकीकृत्य रसेनाथ क्षारं दत्त्वा तदर्धकम्
citrakasya draveṇaivaṃ śoṣayitvā punaḥ punaḥ
ekīkṛtya rasenātha kṣāraṃ dattvā tadardhakam
- 27
अर्कक्षीरेण कुर्वीत गोलकानथ शोषयेत्
निरुध्य चूर्णलिप्तेऽथ भाण्डे दद्यात्पुटं ततः
arkakṣīreṇa kurvīta golakānatha śoṣayet
nirudhya cūrṇalipte'tha bhāṇḍe dadyātpuṭaṃ tataḥ
- 28
लोकेश्वररसो ह्येष ग्रहणीरोगकृन्तनः
गुञ्जाचतुष्टयं चास्य मरीचाज्यसमन्वितम्
ददीत दधिभक्तं च पथ्यं लोकेश्वरे तथा
lokeśvararaso hyeṣa grahaṇīrogakṛntanaḥ
guñjācatuṣṭayaṃ cāsya marīcājyasamanvitam
dadīta dadhibhaktaṃ ca pathyaṃ lokeśvare tathā
- 29
मृतपारदभागैकं चत्वारः शुद्धगंधकात्
यामं च मर्दयेत्खल्ले तेन पूर्वा वराटकाः
mṛtapāradabhāgaikaṃ catvāraḥ śuddhagaṃdhakāt
yāmaṃ ca mardayetkhalle tena pūrvā varāṭakāḥ
- 30
टङ्कणं तु गवां क्षीरैः पिष्ट्वा तेन मुखं लिपेत्
वराटानां प्रयत्नेन रुद्ध्वा भाण्डे पुटे पचेत्
ṭaṅkaṇaṃ tu gavāṃ kṣīraiḥ piṣṭvā tena mukhaṃ lipet
varāṭānāṃ prayatnena ruddhvā bhāṇḍe puṭe pacet

