97 shlokas
- 1
मूषा हि क्रौञ्चिका प्रोक्ता कुमुदी करहाटिका
पाचनी वह्निमित्रा च रसवादिभिरीर्यते
mūṣā hi krauñcikā proktā kumudī karahāṭikā
pācanī vahnimitrā ca rasavādibhirīryate
- 2
मुष्णाति दोषान्मूषा या सा मूषेति निगद्यते
muṣṇāti doṣānmūṣā yā sā mūṣeti nigadyate
- 3
उपादानं भवेत्तस्या मृत्तिका लोहमेव च
upādānaṃ bhavettasyā mṛttikā lohameva ca
- 4
मूषामुखविनिष्क्रान्ता वरमेकापि काकिणी
दुर्जनप्रणिपातेन धिग्लक्षम् अपि मानिनाम्
mūṣāmukhaviniṣkrāntā varamekāpi kākiṇī
durjanapraṇipātena dhiglakṣam api māninām
- 5
मूषापिधानयोर्बन्धे बन्धनं संधिलेपनम्
अन्ध्रणं रन्ध्रणं चैव संश्लिष्टं संधिबन्धनम्
mūṣāpidhānayorbandhe bandhanaṃ saṃdhilepanam
andhraṇaṃ randhraṇaṃ caiva saṃśliṣṭaṃ saṃdhibandhanam
- 6
मृत्तिका पाण्डुरस्थूला शर्करा शोणपाण्डुरा
चिराध्मानसहा सा हि मूषार्थम् अतिशस्यते
तदभावे च वाल्मीकी कौलाली वा समीर्यते
mṛttikā pāṇḍurasthūlā śarkarā śoṇapāṇḍurā
cirādhmānasahā sā hi mūṣārtham atiśasyate
tadabhāve ca vālmīkī kaulālī vā samīryate
- 7
या मृत्तिका दुग्धतुषैः शणेन शिखित्रकैर्वा हयलद्दिना च
लौहेन दण्डेन च कुट्टिता सा साधारणा स्यात्खलु मूषिकार्थे
yā mṛttikā dugdhatuṣaiḥ śaṇena śikhitrakairvā hayaladdinā ca
lauhena daṇḍena ca kuṭṭitā sā sādhāraṇā syātkhalu mūṣikārthe
- 8
श्वेताश्मानस्तुषा दग्धाः शिखित्राः शणखर्परे
लद्दिः किट्टं कृष्णमृत्स्ना संयोज्या मूषिकामृदि
śvetāśmānastuṣā dagdhāḥ śikhitrāḥ śaṇakharpare
laddiḥ kiṭṭaṃ kṛṣṇamṛtsnā saṃyojyā mūṣikāmṛdi
- 9
मृदस्त्रिभागाः शणलद्दिभागौ भागश्च निर्दग्धतुषोपलादेः
किट्टार्धभागं परिखण्ड्य वज्रमूषां विदध्यात्खलु सत्त्वपाते
mṛdastribhāgāḥ śaṇaladdibhāgau bhāgaśca nirdagdhatuṣopalādeḥ
kiṭṭārdhabhāgaṃ parikhaṇḍya vajramūṣāṃ vidadhyātkhalu sattvapāte
- 10
दग्धाङ्गारतुषोपेता मृत्स्ना वल्मीकमृत्तिका
तत्तद्विडसमायुक्ता तत्तद्विडविलेपिता
dagdhāṅgāratuṣopetā mṛtsnā valmīkamṛttikā
tattadviḍasamāyuktā tattadviḍavilepitā
- 11
तया या विहिता मूषा योगमूषेति कथ्यते
अनया साधितः सूतो जायते गुणवत्तरः
tayā yā vihitā mūṣā yogamūṣeti kathyate
anayā sādhitaḥ sūto jāyate guṇavattaraḥ
- 12
गारभूनागधौताभ्यां शणैर्दग्धतुषैरपि
समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता
gārabhūnāgadhautābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣairapi
samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhamarditā
- 13
क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रं हि बहुधा परिकीर्तिता
तया विरचिता मूषा वज्रद्रावणिकोचिता
krauñcikā yantramātraṃ hi bahudhā parikīrtitā
tayā viracitā mūṣā vajradrāvaṇikocitā
- 14
दुग्धषड्गुणगाराष्टकिट्टाङ्गारशणान्विता
कृष्णमृद्भिः कृता मूषा गारमूषेत्युदाहृता
यामयुग्मपरिध्मानान्नासौ द्रवति वह्निना
dugdhaṣaḍguṇagārāṣṭakiṭṭāṅgāraśaṇānvitā
kṛṣṇamṛdbhiḥ kṛtā mūṣā gāramūṣetyudāhṛtā
yāmayugmaparidhmānānnāsau dravati vahninā
- 15
वज्राङ्गारतुषास्तुल्यास्तच्चतुर्गुणमृत्तिका
गारा च मृत्तिकातुल्या सर्वैर् एतैर्विनिर्मिता
वरमूषेति निर्दिष्टा याममग्निं सहेत सा
vajrāṅgāratuṣāstulyāstaccaturguṇamṛttikā
gārā ca mṛttikātulyā sarvair etairvinirmitā
varamūṣeti nirdiṣṭā yāmamagniṃ saheta sā
- 16
पाषाणरहिता रक्ता रक्तवर्गानुसाधिता
मृत्तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता
वर्णमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते
pāṣāṇarahitā raktā raktavargānusādhitā
mṛttayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā
varṇamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate
- 17
पाषाणरहिता श्वेता श्वेतवर्गानुसाधिता
मृत्तया साधिता मूषा क्षितिखेचरलेपिता
रौप्यमूषेति सा प्रोक्ता वर्णोत्कर्षे नियुज्यते
pāṣāṇarahitā śvetā śvetavargānusādhitā
mṛttayā sādhitā mūṣā kṣitikhecaralepitā
raupyamūṣeti sā proktā varṇotkarṣe niyujyate
- 18
तत्तद्भेदमृदोद्भूता तत्तद्विडविलेपिता
देहलोहार्थयोगार्थं विडमूषेत्युदाहृता
tattadbhedamṛdodbhūtā tattadviḍavilepitā
dehalohārthayogārthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā
- 19
गारभूनागधौताभ्यां तुषमृष्टशणेन च
समैः समा च मूषामृन्महिषीदुग्धमर्दिता
gārabhūnāgadhautābhyāṃ tuṣamṛṣṭaśaṇena ca
samaiḥ samā ca mūṣāmṛnmahiṣīdugdhamarditā
- 20
क्रौञ्चिका यन्त्रमात्रे हि बहुधा परिकीर्तिता
तया विरचिता मूषा लिप्ता मत्कुणशोणितैः
krauñcikā yantramātre hi bahudhā parikīrtitā
tayā viracitā mūṣā liptā matkuṇaśoṇitaiḥ
- 21
बालाब्दध्वनिमूलैश्च वज्रद्रावणक्रौञ्चिका
सहतेऽग्निं चतुर्यामं द्रवेण व्याधिता सती
bālābdadhvanimūlaiśca vajradrāvaṇakrauñcikā
sahate'gniṃ caturyāmaṃ draveṇa vyādhitā satī
- 22
द्रवे द्रवीभावमुखे मूषाया ध्मानयोगतः
क्षणमुद्धरणं यत्तन्मूषाप्यायनम् उच्यते
drave dravībhāvamukhe mūṣāyā dhmānayogataḥ
kṣaṇamuddharaṇaṃ yattanmūṣāpyāyanam ucyate
- 23
वृन्ताकाकारमूषायां नालं द्वादशकाङ्गुलम्
धत्तूरपुष्पवच्चोर्ध्वं सुदृढं श्लिष्टपुष्पवत्
vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ dvādaśakāṅgulam
dhattūrapuṣpavaccordhvaṃ sudṛḍhaṃ śliṣṭapuṣpavat
- 24
अष्टाङ्गुलं च सच्छिद्रं सा स्याद्वृन्ताकमूषिका
अनया खर्परादीनां मृदूनां सत्त्वमाहरेत्
aṣṭāṅgulaṃ ca sacchidraṃ sā syādvṛntākamūṣikā
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvamāharet
- 25
मूषा या गोस्तनाकारा शिखायुक्तपिधानका
सत्त्वानां द्रावणे शुद्धौ मूषा सा गोस्तनी भवेत्
mūṣā yā gostanākārā śikhāyuktapidhānakā
sattvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet
- 26
निर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात्
पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt
parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā
- 27
कुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता
पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोट्टल्यादिविपाचने
kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā
pakvamūṣeti sā proktā poṭṭalyādivipācane
- 28
निर्वक्त्रगोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी
गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरद्रवरोधिनी
nirvaktragolakākārā puṭanadravyagarbhiṇī
golamūṣeti sā proktā satvaradravarodhinī
- 29
तले या कूर्पराकारा क्रमादुपरि विस्तृता
स्थूलवृन्ताकवत्स्थूला महामूषेत्यसौ स्मृता
सा चायोऽभ्रकसत्त्वादेः पुटाय द्रावणाय च
tale yā kūrparākārā kramādupari vistṛtā
sthūlavṛntākavatsthūlā mahāmūṣetyasau smṛtā
sā cāyo'bhrakasattvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca
- 30
मण्डूकाकारमूषा या निम्नतायामविस्तरा
षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मण्डूकसंज्ञिका
भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि
maṇḍūkākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā
ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā maṇḍūkasaṃjñikā
bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari

