42 shlokas
- 1
अभ्युपेत्य तु शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते
अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदम् उच्यते
abhyupetya tu śuśrūṣāṃ yastāṃ na pratipadyate
aśuśrūṣābhyupetyaitadvivādapadam ucyate
- 2
शुश्रूषकः पञ्चविधः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः
चतुर्विधः कर्मकरस्तेषां दासास्त्रिपञ्चकाः
śuśrūṣakaḥ pañcavidhaḥ śāstre dṛṣṭo manīṣibhiḥ
caturvidhaḥ karmakarasteṣāṃ dāsāstripañcakāḥ
- 3
शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्व् अधिकर्मकृत्
एते कर्मकराः प्रोक्ता दासास्तु गृहजादयः
śiṣyāntevāsibhṛtakāścaturthastv adhikarmakṛt
ete karmakarāḥ proktā dāsāstu gṛhajādayaḥ
- 4
सामान्यम् अस्वतन्त्रत्वम् एषाम् आहुर्मनीषिणः
जातिकर्मकृतस्तूक्तो विशेषो वृत्तिर् एव च
sāmānyam asvatantratvam eṣām āhurmanīṣiṇaḥ
jātikarmakṛtastūkto viśeṣo vṛttir eva ca
- 5
कर्मापि द्विविधं ज्ञेयम् अशुभं शुभम् एव च
अशुभं दासकर्मोक्तं शुभं कर्मकृतां स्मृतम्
karmāpi dvividhaṃ jñeyam aśubhaṃ śubham eva ca
aśubhaṃ dāsakarmoktaṃ śubhaṃ karmakṛtāṃ smṛtam
- 6
गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम्
गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम्
gṛhadvārāśucisthānarathyāvaskaraśodhanam
guhyāṅgasparśanocchiṣṭaviṇmūtragrahaṇojjhanam
- 7
इष्टतः स्वामिनश्चाङ्गैर् उपस्थानम् अथान्ततः
अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभम् अन्यद् अतः परम्
iṣṭataḥ svāminaścāṅgair upasthānam athāntataḥ
aśubhaṃ karma vijñeyaṃ śubham anyad ataḥ param
- 8
आ विद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूषेत्प्रयतो गुरुम्
तद्वृत्तिर्गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च
ā vidyāgrahaṇācchiṣyaḥ śuśrūṣetprayato gurum
tadvṛttirgurudāreṣu guruputre tathaiva ca
- 9
ब्रह्मचारी चरेद्भैक्षम् अधःशाय्य् अनलंकृतः
जघन्यशायी सर्वेषां पूर्वोत्थायी गुरोर्गृहे
brahmacārī caredbhaikṣam adhaḥśāyy analaṃkṛtaḥ
jaghanyaśāyī sarveṣāṃ pūrvotthāyī gurorgṛhe
- 10
नासंदिष्टः प्रतिष्ठेत तिष्ठेद्वापि गुरुं क्वचित्
संदिष्टः कर्म कुर्वीत शक्तश्चेद् अविचारयन्
nāsaṃdiṣṭaḥ pratiṣṭheta tiṣṭhedvāpi guruṃ kvacit
saṃdiṣṭaḥ karma kurvīta śaktaśced avicārayan
- 11
यथाकालम् अधीयीत यावन्न विमना गुरुः
आसीनो ऽधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः
yathākālam adhīyīta yāvanna vimanā guruḥ
āsīno 'dho guroḥ kūrce phalake vā samāhitaḥ
- 12
अनुशास्यश्च गुरुणा न चेद् अनुविधीयते
अवधेनाथवा हन्यात्रज्ज्वा वेणुदलेन वा
anuśāsyaśca guruṇā na ced anuvidhīyate
avadhenāthavā hanyātrajjvā veṇudalena vā
- 13
भृशं न ताडयेद् एनं नोत्तमाङ्गे न वक्षसि
अनुशास्याथ विश्वास्यः शास्यो राज्ञान्यथा गुरुः
bhṛśaṃ na tāḍayed enaṃ nottamāṅge na vakṣasi
anuśāsyātha viśvāsyaḥ śāsyo rājñānyathā guruḥ
- 14
समावृत्तश्च गुरवे प्रदाय गुरुदक्षिणाम्
प्रतीयात्स्वगृहान् एषा शिष्यवृत्तिर् उदाहृता
samāvṛttaśca gurave pradāya gurudakṣiṇām
pratīyātsvagṛhān eṣā śiṣyavṛttir udāhṛtā
- 15
स्वशिल्पम् इच्छन्न् आहर्तुं बान्धवानाम् अनुज्ञया
आचार्यस्य वसेद् अन्ते कालं कृत्वा सुनिश्चितम्
svaśilpam icchann āhartuṃ bāndhavānām anujñayā
ācāryasya vased ante kālaṃ kṛtvā suniścitam
- 16
आचार्यः शिक्षयेद् एनं स्वगृहाद्दत्तभोजनम्
न चान्यत्कारयेत्कर्म पुत्रवच्चैनम् आचरेत्
ācāryaḥ śikṣayed enaṃ svagṛhāddattabhojanam
na cānyatkārayetkarma putravaccainam ācaret
- 17
शिक्षयन्तम् अदुष्टं च यस्त्व् आचार्यं परित्यजेत्
बलाद्वासयितव्यः स्याद्वधबन्धौ च सो ऽर्हति
śikṣayantam aduṣṭaṃ ca yastv ācāryaṃ parityajet
balādvāsayitavyaḥ syādvadhabandhau ca so 'rhati
- 18
शिक्षितो ऽपि कृतं कालम् अन्तेवासी समाप्नुयात्
तत्र कर्म च यत्कुर्याद् आचार्यस्यैव तत्फलम्
śikṣito 'pi kṛtaṃ kālam antevāsī samāpnuyāt
tatra karma ca yatkuryād ācāryasyaiva tatphalam
- 19
गृहीतशिल्पः समये कृत्वाचार्यं प्रदक्षिणम्
शक्तितश्चानुमान्यैनम् अन्तेवासी निवर्तयेत्
gṛhītaśilpaḥ samaye kṛtvācāryaṃ pradakṣiṇam
śaktitaścānumānyainam antevāsī nivartayet
- 20
भृतकस्त्रिविधो ज्ञेय उत्तमो मध्यमो ऽधमः
शक्तिभक्त्यनुरूपा स्याद् एषां कर्माश्रया भृतिः
bhṛtakastrividho jñeya uttamo madhyamo 'dhamaḥ
śaktibhaktyanurūpā syād eṣāṃ karmāśrayā bhṛtiḥ
- 21
उत्तमस्त्व् आयुधीयो ऽत्र मध्यमस्तु कृषीवलः
अधमो भारवाहः स्याद् इत्य् एवं त्रिविधो भृतः
uttamastv āyudhīyo 'tra madhyamastu kṛṣīvalaḥ
adhamo bhāravāhaḥ syād ity evaṃ trividho bhṛtaḥ
- 22
अर्थेष्व् अधिकृतो यः स्यात्कुटुम्बस्य तथोपरि
सो ऽधिकर्मकरो ज्ञेयः स च कौटुम्बिकः स्मृतः
artheṣv adhikṛto yaḥ syātkuṭumbasya tathopari
so 'dhikarmakaro jñeyaḥ sa ca kauṭumbikaḥ smṛtaḥ
- 23
शुभकर्मकरास्त्व् एते चत्वारः समुदाहृताः
जघन्यकर्मभाजस्तु शेषा दासास्त्रिपञ्चकाः
śubhakarmakarāstv ete catvāraḥ samudāhṛtāḥ
jaghanyakarmabhājastu śeṣā dāsāstripañcakāḥ
- 24
गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायाद् उपागतः
अनाकालभृतस्तद्वद् आधत्तः स्वामिना च यः
gṛhajātastathā krīto labdho dāyād upāgataḥ
anākālabhṛtastadvad ādhattaḥ svāminā ca yaḥ
- 25
मोक्षितो महतश्चर्णात्प्राप्तो युद्धात्पणे जितः
तवाहम् इत्य् उपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः
mokṣito mahataścarṇātprāpto yuddhātpaṇe jitaḥ
tavāham ity upagataḥ pravrajyāvasitaḥ kṛtaḥ
- 26
भक्तदासश्च विज्ञेयस्तथैव वडवाभृतः
विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदशा स्मृताः
bhaktadāsaśca vijñeyastathaiva vaḍavābhṛtaḥ
vikretā cātmanaḥ śāstre dāsāḥ pañcadaśā smṛtāḥ
- 27
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दासत्वान्न विमुच्यते
प्रसादात्स्वामिनो ऽन्यत्र दास्यम् एषां क्रमागतम्
tatra pūrvaścaturvargo dāsatvānna vimucyate
prasādātsvāmino 'nyatra dāsyam eṣāṃ kramāgatam
- 28
यश्चैषां स्वामिनं कश्चिन्मोक्षयेत्प्राणसंशयात्
दासत्वात्स विमुच्येत पुत्रभागं लभेत च
yaścaiṣāṃ svāminaṃ kaścinmokṣayetprāṇasaṃśayāt
dāsatvātsa vimucyeta putrabhāgaṃ labheta ca
- 29
अनाकालभृतो दास्यान्मुच्यते गोयुगं ददत्
संभक्षितं यद्दुर्भिक्षे न तच्छुध्येत कर्मणा
anākālabhṛto dāsyānmucyate goyugaṃ dadat
saṃbhakṣitaṃ yaddurbhikṣe na tacchudhyeta karmaṇā
- 30
आधत्तो ऽपि धनं दत्त्वा स्वामी यद्य् एनम् उद्धरेत्
अथोपगमयेद् एनं स विक्रीताद् अनन्तरः
ādhatto 'pi dhanaṃ dattvā svāmī yady enam uddharet
athopagamayed enaṃ sa vikrītād anantaraḥ

