224 shlokas
- 1
ऋणं देयम् अदेयं च येन यत्र यथा च यत्
दानग्रहणधर्माच्च ऋणादानम् इति स्मृतम्
ṛṇaṃ deyam adeyaṃ ca yena yatra yathā ca yat
dānagrahaṇadharmācca ṛṇādānam iti smṛtam
- 2
पितर्य् उपरते पुत्रा ऋणं दद्युर्यथांशतः
विभक्ता ह्य् अविभक्ता वा यस्ताम् उद्वहते धुरम्
pitary uparate putrā ṛṇaṃ dadyuryathāṃśataḥ
vibhaktā hy avibhaktā vā yastām udvahate dhuram
- 3
पितृव्येणाविभक्तेन भ्रात्रा वा यद् ऋणं कृतम्
मात्रा वा यत्कुटुम्बार्थे दद्युस्तद्रिक्थिनो ऽखिलम्
pitṛvyeṇāvibhaktena bhrātrā vā yad ṛṇaṃ kṛtam
mātrā vā yatkuṭumbārthe dadyustadrikthino 'khilam
- 4
क्रमाद् अव्याहतं प्राप्तं पुत्रैर्यन्नर्णम् उद्धृतम्
दद्युः पैतामहं पौत्रास्तच्चतुर्थान्निवर्तते
kramād avyāhataṃ prāptaṃ putrairyannarṇam uddhṛtam
dadyuḥ paitāmahaṃ pautrāstaccaturthānnivartate
- 5
इच्छन्ति पितरः पुत्रान्स्वार्थहेतोर्यतस्ततः
उत्तमर्णाधमर्णेभ्यो माम् अयं मोचयिष्यति
icchanti pitaraḥ putrānsvārthahetoryatastataḥ
uttamarṇādhamarṇebhyo mām ayaṃ mocayiṣyati
- 6
अतः पुत्रेण जातेन स्वार्थम् उत्सृज्य यत्नतः
पिता मोक्षितव्य ऋणाद्यथा न नरकं पतेत्
ataḥ putreṇa jātena svārtham utsṛjya yatnataḥ
pitā mokṣitavya ṛṇādyathā na narakaṃ patet
- 7
तपस्वी चाग्निहोत्री च ऋणवान्म्रियते यदि
तपश्चैवाग्निहोत्रं च सर्वं तद्धनिनां धनम्
tapasvī cāgnihotrī ca ṛṇavānmriyate yadi
tapaścaivāgnihotraṃ ca sarvaṃ taddhanināṃ dhanam
- 8
न पुत्रर्णं पिता दद्याद्दद्यात्पुत्रस्तु पैतृकम्
कामक्रोधसुराद्यूतप्रातिभाव्यकृतं विना
na putrarṇaṃ pitā dadyāddadyātputrastu paitṛkam
kāmakrodhasurādyūtaprātibhāvyakṛtaṃ vinā
- 9
पितुर् एव नियोगाद्यत्कुटुम्बभरणाय च
कृतं वा यद् ऋणं कृच्छ्रे दद्यात्पुत्रस्य तत्पिता
pitur eva niyogādyatkuṭumbabharaṇāya ca
kṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ kṛcchre dadyātputrasya tatpitā
- 10
शिष्यान्तेवासिदासस्त्रीवैयावृत्त्यकरैश्च यत्
कुटुम्बहेतोर् उत्क्षिप्तं वोढव्यं तत्कुटुम्बिना
śiṣyāntevāsidāsastrīvaiyāvṛttyakaraiśca yat
kuṭumbahetor utkṣiptaṃ voḍhavyaṃ tatkuṭumbinā
- 11
नार्वाग्विंशतिमाद्वर्षात्पितरि प्रोषिते सुतः
ऋणं दद्यात्पितृव्ये वा ज्येष्ठे भ्रातर्य् अथापि वा
nārvāgviṃśatimādvarṣātpitari proṣite sutaḥ
ṛṇaṃ dadyātpitṛvye vā jyeṣṭhe bhrātary athāpi vā
- 12
दाप्यः परर्णम् एको ऽपि जीवत्स्व् अधिकृतैः कृतम्
प्रेतेषु तु न तत्पुत्रः परर्णं दातुम् अर्हति
dāpyaḥ pararṇam eko 'pi jīvatsv adhikṛtaiḥ kṛtam
preteṣu tu na tatputraḥ pararṇaṃ dātum arhati
- 13
न स्त्री पतिकृतं दद्याद् ऋणं पुत्रकृतं तथा
अभ्युपेताद् ऋते यद्वा सह पत्या कृतं भवेत्
na strī patikṛtaṃ dadyād ṛṇaṃ putrakṛtaṃ tathā
abhyupetād ṛte yadvā saha patyā kṛtaṃ bhavet
- 14
दद्याद् अपुत्रा विधवा नियुक्ता या मुमूर्षुणा
यो वा तद्रिक्थम् आदद्याद्यतो रिक्थम् ऋणं ततः
dadyād aputrā vidhavā niyuktā yā mumūrṣuṇā
yo vā tadriktham ādadyādyato riktham ṛṇaṃ tataḥ
- 15
न च भार्याकृतम् ऋणं कथंचित्पत्युर् आभवेत्
आपत्कृताद् ऋते पुंसां कुटुम्बार्थो हि विस्तरः
na ca bhāryākṛtam ṛṇaṃ kathaṃcitpatyur ābhavet
āpatkṛtād ṛte puṃsāṃ kuṭumbārtho hi vistaraḥ
- 16
अन्यत्र रजकव्याधगोपशौण्डिकयोषिताम्
तेषां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम्
anyatra rajakavyādhagopaśauṇḍikayoṣitām
teṣāṃ tatpratyayā vṛttiḥ kuṭumbaṃ ca tadāśrayam
- 17
पुत्रिणी तु समुत्सृज्य पुत्रं स्त्री यान्यम् आश्रयेत्
ऋक्थं तस्या हरेत्सर्वं निःस्वायाः पुत्र एव तु
putriṇī tu samutsṛjya putraṃ strī yānyam āśrayet
ṛkthaṃ tasyā haretsarvaṃ niḥsvāyāḥ putra eva tu
- 18
या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्या चान्यम् आश्रयेत्
सो ऽस्या दद्याद् ऋणं भर्तुर् उत्सृजेद्वा तथैव ताम्
yā tu sapradhanaiva strī sāpatyā cānyam āśrayet
so 'syā dadyād ṛṇaṃ bhartur utsṛjedvā tathaiva tām
- 19
अधनस्य ह्य् अपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम्
ऋणं वोढुः स भजते तद् एवास्य धनं स्मृतम्
adhanasya hy aputrasya mṛtasyopaiti yaḥ striyam
ṛṇaṃ voḍhuḥ sa bhajate tad evāsya dhanaṃ smṛtam
- 20
धनस्त्रीहारिपुत्राणाम् ऋणभाग्यो धनं हरेत्
पुत्रो ऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः
dhanastrīhāriputrāṇām ṛṇabhāgyo dhanaṃ haret
putro 'satoḥ strīdhaninoḥ strīhārī dhaniputrayoḥ
- 21
उत्तमा स्वैरिणी या स्याद् उत्तमा च पुनर्भुवाम्
ऋणं तयोः पतिकृतं दद्याद्यस्ताम् उपाश्नुते
uttamā svairiṇī yā syād uttamā ca punarbhuvām
ṛṇaṃ tayoḥ patikṛtaṃ dadyādyastām upāśnute
- 22
स्त्रीकृतान्य् अप्रमाणानि कार्याण्य् आहुर् अनापदि
विशेषतो गृहक्षेत्रदानाधमनविक्रयाः
strīkṛtāny apramāṇāni kāryāṇy āhur anāpadi
viśeṣato gṛhakṣetradānādhamanavikrayāḥ
- 23
एतान्य् अपि प्रमाणानि भर्ता यद्य् अनुमन्यते
पुत्रः पत्युर् अभावे वा राजा वा पतिपुत्रयोः
etāny api pramāṇāni bhartā yady anumanyate
putraḥ patyur abhāve vā rājā vā patiputrayoḥ
- 24
भर्त्रा प्रीतेन यद्दत्तं स्त्रियै तस्मिन्मृते ऽपि तत्
सा यथाकामम् अश्नीयाद्दद्याद्वा स्थावराद् ऋते
bhartrā prītena yaddattaṃ striyai tasminmṛte 'pi tat
sā yathākāmam aśnīyāddadyādvā sthāvarād ṛte
- 25
तथा दासकृतं कार्यम् अकृतं परिचक्षते
अन्यत्र स्वामिसंदेशान्न दासः प्रभुर् आत्मनः
tathā dāsakṛtaṃ kāryam akṛtaṃ paricakṣate
anyatra svāmisaṃdeśānna dāsaḥ prabhur ātmanaḥ
- 26
पुत्रेण च कृतं कार्यं यत्स्यात्पितुर् अनिच्छतः
तद् अप्य् अकृतम् एवाहुर्दासः पुत्रश्च तौ समौ
putreṇa ca kṛtaṃ kāryaṃ yatsyātpitur anicchataḥ
tad apy akṛtam evāhurdāsaḥ putraśca tau samau
- 27
अप्राप्तव्यवहारश्चेत्स्वतन्त्रो ऽपि हि नर्णभाक्
स्वातन्त्र्यं तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठ्यं गुणवयःकृतम्
aprāptavyavahāraścetsvatantro 'pi hi narṇabhāk
svātantryaṃ tu smṛtaṃ jyeṣṭhe jyaiṣṭhyaṃ guṇavayaḥkṛtam
- 28
त्रयः स्वतन्त्रा लोके ऽस्मिन्राजाचार्यस्तथैव च
प्रति प्रति च वर्णानां सर्वेषां स्वगृहे गृही
trayaḥ svatantrā loke 'sminrājācāryastathaiva ca
prati prati ca varṇānāṃ sarveṣāṃ svagṛhe gṛhī
- 29
अस्वतन्त्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः
अस्वतन्त्रः स्मृतः शिष्य आचार्ये तु स्वतन्त्रता
asvatantrāḥ prajāḥ sarvāḥ svatantraḥ pṛthivīpatiḥ
asvatantraḥ smṛtaḥ śiṣya ācārye tu svatantratā
- 30
अस्वतन्त्राः स्त्रियः पुत्रा दासाश्च सपरिग्रहाः
स्वतन्त्रस्तत्र तु गृही यस्य यत्स्यात्क्रमागतम्
asvatantrāḥ striyaḥ putrā dāsāśca saparigrahāḥ
svatantrastatra tu gṛhī yasya yatsyātkramāgatam

