52 shlokas
- 1
प्रकीर्णके पुनर्ज्ञेया व्यवहारा नृपाश्रयाः
राज्ञाम् आज्ञाप्रतीघातस्तत्कर्मकरणं तथा
prakīrṇake punarjñeyā vyavahārā nṛpāśrayāḥ
rājñām ājñāpratīghātastatkarmakaraṇaṃ tathā
- 2
पुरप्रदानं संभेदः प्रकृतीनां तथैव च
पाषण्डनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययाः
purapradānaṃ saṃbhedaḥ prakṛtīnāṃ tathaiva ca
pāṣaṇḍanaigamaśreṇīgaṇadharmaviparyayāḥ
- 3
पितृपुत्रविवादश्च प्रायश्चित्तव्यतिक्रमः
प्रतिग्रहविलोपश्च कोप आश्रमिणाम् अपि
pitṛputravivādaśca prāyaścittavyatikramaḥ
pratigrahavilopaśca kopa āśramiṇām api
- 4
वर्णसंकरदोषश्च तद्वृत्तिनियमस्तथा
न दृष्टं यच्च पूर्वेषु तत्सर्वं स्यात्प्रकीर्णके
varṇasaṃkaradoṣaśca tadvṛttiniyamastathā
na dṛṣṭaṃ yacca pūrveṣu tatsarvaṃ syātprakīrṇake
- 5
राजा त्व् अवहितः सर्वान् आश्रमान्परिपालयेत्
उपायैः शास्त्रविहितैश्चतुर्भिः प्रकृतैस्तथा
rājā tv avahitaḥ sarvān āśramānparipālayet
upāyaiḥ śāstravihitaiścaturbhiḥ prakṛtaistathā
- 6
यो यो वर्णो ऽवहीयेत यो वोद्रेकम् अनुव्रजेत्
तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात्प्रच्युतं स्थापयेत्पथि
yo yo varṇo 'vahīyeta yo vodrekam anuvrajet
taṃ taṃ dṛṣṭvā svato mārgātpracyutaṃ sthāpayetpathi
- 7
अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु
प्रसमीक्ष्यात्मनो राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्
aśāstrokteṣu cānyeṣu pāpayukteṣu karmasu
prasamīkṣyātmano rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet
- 8
श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च जनानाम् अहितं च यत्
न तत्प्रवर्तयेद्राजा प्रवृत्तं च निवर्तयेत्
śrutismṛtiviruddhaṃ ca janānām ahitaṃ ca yat
na tatpravartayedrājā pravṛttaṃ ca nivartayet
- 9
न्यायापेतं यद् अन्येन राज्ञाज्ञानकृतं च यत्
तद् अप्य् अन्यायविहितं पुनर्न्याये निवेशयेत्
nyāyāpetaṃ yad anyena rājñājñānakṛtaṃ ca yat
tad apy anyāyavihitaṃ punarnyāye niveśayet
- 10
राज्ञा प्रवर्तितान्धर्मान्यो नरो नानुपालयेत्
दण्ड्यः स पापो वध्यश्च लोपयन्राजशासनम्
rājñā pravartitāndharmānyo naro nānupālayet
daṇḍyaḥ sa pāpo vadhyaśca lopayanrājaśāsanam
- 11
आयुधान्य् आयुधीयानां वाह्यादीन्वाह्यजीविनाम्
वेश्यास्त्रीणाम् अलंकारं वाद्यातोद्यानि तद्विदाम्
āyudhāny āyudhīyānāṃ vāhyādīnvāhyajīvinām
veśyāstrīṇām alaṃkāraṃ vādyātodyāni tadvidām
- 12
यच्च यस्योपकरणं येन जीवन्ति कारुकाः
सर्वस्वहरणे ऽप्य् एतान्न राजा हर्तुम् अर्हति
yacca yasyopakaraṇaṃ yena jīvanti kārukāḥ
sarvasvaharaṇe 'py etānna rājā hartum arhati
- 13
अनादिश्चाप्य् अनन्तश्च द्विपदां पृथिवीपतिः
दीप्तिमत्त्वाच्छुचित्वाच्च यदि न स्यात्पथश्च्युतः
anādiścāpy anantaśca dvipadāṃ pṛthivīpatiḥ
dīptimattvācchucitvācca yadi na syātpathaścyutaḥ
- 14
यदि राजा न सर्वेषां वर्णानां दण्डधारणम्
कुर्यात्पथो व्यपेतानां विनश्येयुर् इमाः प्रजाः
yadi rājā na sarveṣāṃ varṇānāṃ daṇḍadhāraṇam
kuryātpatho vyapetānāṃ vinaśyeyur imāḥ prajāḥ
- 15
ब्राह्मण्यं ब्राह्मणो जह्यात्क्षत्रियः क्षात्रम् उत्सृजेत्
स्वकर्म जह्याद्वैश्यस्तु शूद्रः सर्वान्विशेषयेत्
brāhmaṇyaṃ brāhmaṇo jahyātkṣatriyaḥ kṣātram utsṛjet
svakarma jahyādvaiśyastu śūdraḥ sarvānviśeṣayet
- 16
राजानश्चेन्नाभविष्यन्पृथिव्यां दण्डधारणम्
शूले मत्स्यान् इवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः
rājānaścennābhaviṣyanpṛthivyāṃ daṇḍadhāraṇam
śūle matsyān ivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ
- 17
सताम् अनुग्रहो नित्यम् असतां निग्रहस्तथा
एष धर्मः स्मृतो राज्ञाम् अर्थश्चामित्रपीडनात्
satām anugraho nityam asatāṃ nigrahastathā
eṣa dharmaḥ smṛto rājñām arthaścāmitrapīḍanāt
- 18
न लिप्यते यथा वह्निर्दहञ्छश्वद् इमाः प्रजाः
न लिप्यते तथा राजा दण्डं दण्ड्येषु पातयन्
na lipyate yathā vahnirdahañchaśvad imāḥ prajāḥ
na lipyate tathā rājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayan
- 19
आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च वाचि प्रतिष्ठिता
ते यद्ब्रूयुर् असत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम्
ājñā tejaḥ pārthivānāṃ sā ca vāci pratiṣṭhitā
te yadbrūyur asatsadvā sa dharmo vyavahāriṇām
- 20
राजा नाम चरत्य् एष भूमौ साक्षात्सहस्रदृक्
न तस्याज्ञाम् अतिक्रम्य संतिष्ठेरन्प्रजाः क्वचित्
rājā nāma caraty eṣa bhūmau sākṣātsahasradṛk
na tasyājñām atikramya saṃtiṣṭheranprajāḥ kvacit
- 21
रक्षाधिकाराद् ईशत्वाद्भूतानुग्रहदर्शनात्
यद् एव राजा कुरुते तत्प्रमाणम् इति स्थितिः
rakṣādhikārād īśatvādbhūtānugrahadarśanāt
yad eva rājā kurute tatpramāṇam iti sthitiḥ
- 22
निर्गुणो ऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एव पतिः सदा
प्रजानां विगुणो ऽप्य् एवं पूज्य एव नराधिपः
nirguṇo 'pi yathā strīṇāṃ pūjya eva patiḥ sadā
prajānāṃ viguṇo 'py evaṃ pūjya eva narādhipaḥ
- 23
तपःक्रीताः प्रजा राज्ञा प्रभुर् आसां ततो नृपः
ततस्तद्वचसि स्थेयं वार्ता चासां तदाश्रया
tapaḥkrītāḥ prajā rājñā prabhur āsāṃ tato nṛpaḥ
tatastadvacasi stheyaṃ vārtā cāsāṃ tadāśrayā
- 24
पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्य् अमितौजसः
अग्नेर् इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च
pañca rūpāṇi rājāno dhārayanty amitaujasaḥ
agner indrasya somasya yamasya dhanadasya ca
- 25
कारणाद् अनिमित्तं वा यदा क्रोधवशं गतः
प्रजा दहति भूपालस्तदाग्निर् अभिधीयते
kāraṇād animittaṃ vā yadā krodhavaśaṃ gataḥ
prajā dahati bhūpālastadāgnir abhidhīyate
- 26
यदा तेजः समालम्ब्य विजिगीषुर् उदायुधः
अभियाति परान्राजा तदेन्द्रः स उदाहृतः
yadā tejaḥ samālambya vijigīṣur udāyudhaḥ
abhiyāti parānrājā tadendraḥ sa udāhṛtaḥ
- 27
विगतक्रोधसंतापो हृष्टरूपो यदा नृपः
प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्य् उच्यते तदा
vigatakrodhasaṃtāpo hṛṣṭarūpo yadā nṛpaḥ
prajānāṃ darśanaṃ yāti soma ity ucyate tadā
- 28
धर्मासनगतः श्रीमान्दण्डं धत्ते यदा नृपः
समः सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतः यमः
dharmāsanagataḥ śrīmāndaṇḍaṃ dhatte yadā nṛpaḥ
samaḥ sarveṣu bhūteṣu tadā vaivasvataḥ yamaḥ
- 29
यदा त्व् अर्थिगुरुप्राज्ञभृत्यादीन् अवनीपतिः
अनुगृह्णाति दानेन तदा स धनदः स्मृतः
yadā tv arthiguruprājñabhṛtyādīn avanīpatiḥ
anugṛhṇāti dānena tadā sa dhanadaḥ smṛtaḥ
- 30
तस्मात्तं नावजानीयान्नाक्रोशेन्न विशेषयेत्
आज्ञायां चास्य तिष्ठेत मृत्युः स्यात्तद्व्यतिक्रमात्
tasmāttaṃ nāvajānīyānnākrośenna viśeṣayet
ājñāyāṃ cāsya tiṣṭheta mṛtyuḥ syāttadvyatikramāt

