26 shlokas
- 1
सहसा क्रियते कर्म यत्किंचिद्बलदर्पितैः
तत्साहसम् इति प्रोक्तं सहो बलम् इहोच्यते
sahasā kriyate karma yatkiṃcidbaladarpitaiḥ
tatsāhasam iti proktaṃ saho balam ihocyate
- 2
तत्पुनस्त्रिविधं ज्ञेयं प्रथमं मध्यमं तथा
उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक्
tatpunastrividhaṃ jñeyaṃ prathamaṃ madhyamaṃ tathā
uttamaṃ ceti śāstreṣu tasyoktaṃ lakṣaṇaṃ pṛthak
- 3
फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च
भङ्गाक्षेपोपमर्दाद्यैः प्रथमं साहसं स्मृतम्
phalamūlodakādīnāṃ kṣetropakaraṇasya ca
bhaṅgākṣepopamardādyaiḥ prathamaṃ sāhasaṃ smṛtam
- 4
वासःपश्वन्नपानानाम्गृहोपकरणस्य च
एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम्
vāsaḥpaśvannapānānāmgṛhopakaraṇasya ca
etenaiva prakāreṇa madhyamaṃ sāhasaṃ smṛtam
- 5
व्यापादो विषशस्त्राद्यैः परदारप्रधर्षणम्
प्राणोपरोधि यच्चान्यद् उक्तम् उत्तमसाहसम्
vyāpādo viṣaśastrādyaiḥ paradārapradharṣaṇam
prāṇoparodhi yaccānyad uktam uttamasāhasam
- 6
तस्य दण्डः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः
मध्यमस्य तु शास्त्रज्ञैर्ज्ञेयः पञ्चशतावरः
tasya daṇḍaḥ kriyāpekṣaḥ prathamasya śatāvaraḥ
madhyamasya tu śāstrajñairjñeyaḥ pañcaśatāvaraḥ
- 7
वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने
तदङ्गच्छेद इत्य् उक्तो दण्ड उत्तमसाहसे
vadhaḥ sarvasvaharaṇaṃ purānnirvāsanāṅkane
tadaṅgaccheda ity ukto daṇḍa uttamasāhase
- 8
अविशेषेण सर्वेषाम् एष दण्डविधिः स्मृतः
वधाद् ऋते ब्राह्मणस्य न वधं ब्राह्मणो ऽर्हति
aviśeṣeṇa sarveṣām eṣa daṇḍavidhiḥ smṛtaḥ
vadhād ṛte brāhmaṇasya na vadhaṃ brāhmaṇo 'rhati
- 9
शिरसो मुण्डनं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात्
ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च
śiraso muṇḍanaṃ daṇḍastasya nirvāsanaṃ purāt
lalāṭe cābhiśastāṅkaḥ prayāṇaṃ gardabhena ca
- 10
स्यातां संव्यवहार्यौ तौ धृतदण्डौ तु पूर्वयोः
धृतदण्डो ऽप्य् असंभोज्यो ज्ञेय उत्तमसाहसे
syātāṃ saṃvyavahāryau tau dhṛtadaṇḍau tu pūrvayoḥ
dhṛtadaṇḍo 'py asaṃbhojyo jñeya uttamasāhase
- 11
तस्यैव भेदः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र चोच्यते
अतिसाहसम् आक्रम्य स्तेयम् आहुश्छलेन तु
tasyaiva bhedaḥ steyaṃ syādviśeṣastatra cocyate
atisāhasam ākramya steyam āhuśchalena tu
- 12
तद् अपि त्रिविधं प्रोक्तं द्रव्यापेक्षं मनीषिभिः
क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणाम् अपकर्षणात्
tad api trividhaṃ proktaṃ dravyāpekṣaṃ manīṣibhiḥ
kṣudramadhyottamānāṃ tu dravyāṇām apakarṣaṇāt
- 13
मृद्भाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत्
शमीधान्यमुद्गादीनि क्षुद्रद्रव्यम् उदाहृतम्
mṛdbhāṇḍāsanakhaṭvāsthidārucarmatṛṇādi yat
śamīdhānyamudgādīni kṣudradravyam udāhṛtam
- 14
वासः कौशेयवर्जं च गोवर्जं पशवस्तथा
हिरण्यवर्जं लोहं च मध्यं व्रीहियवा अपि
vāsaḥ kauśeyavarjaṃ ca govarjaṃ paśavastathā
hiraṇyavarjaṃ lohaṃ ca madhyaṃ vrīhiyavā api
- 15
हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुंगोगजवाजिनः
देवब्राह्मणराज्ञां च द्रव्यं विज्ञेयम् उत्तमम्
hiraṇyaratnakauśeyastrīpuṃgogajavājinaḥ
devabrāhmaṇarājñāṃ ca dravyaṃ vijñeyam uttamam
- 16
उपायैर्विविधैर् एषां छलयित्वापकर्षणम्
सुप्तप्रमत्तमत्तेभ्यः स्तेयम् आहुर्मनीषिणः
upāyairvividhair eṣāṃ chalayitvāpakarṣaṇam
suptapramattamattebhyaḥ steyam āhurmanīṣiṇaḥ
- 17
सहोढग्रहणात्स्तेयं होढे ऽसत्य् उपभोगतः
शङ्का त्व् असज्जनैकार्थ्याद् अनायव्ययतस्तथा
sahoḍhagrahaṇātsteyaṃ hoḍhe 'saty upabhogataḥ
śaṅkā tv asajjanaikārthyād anāyavyayatastathā
- 18
भक्तावकाशदातारः स्तेनानां ये प्रसर्पताम्
शक्ताश्च य उपेक्षन्ते ते ऽपि तद्दोषभागिनः
bhaktāvakāśadātāraḥ stenānāṃ ye prasarpatām
śaktāśca ya upekṣante te 'pi taddoṣabhāginaḥ
- 19
उत्क्रोशतां जनानां च ह्रियमाणे धने ऽपि च
श्रुत्वा ये नाभिधावन्ति ते ऽपि तद्दोषभागिनः
utkrośatāṃ janānāṃ ca hriyamāṇe dhane 'pi ca
śrutvā ye nābhidhāvanti te 'pi taddoṣabhāginaḥ
- 20
साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः
स एव दण्डः स्तेये ऽपि द्रव्येषु त्रिष्व् अनुक्रमात्
sāhaseṣu ya evoktastriṣu daṇḍo manīṣibhiḥ
sa eva daṇḍaḥ steye 'pi dravyeṣu triṣv anukramāt
- 21
गवादिषु प्रणष्टेषु द्रव्येष्व् अपहृतेषु वा
पदेनान्वेषणं कुर्युर् आ मूलात्तद्विदो जनाः
gavādiṣu praṇaṣṭeṣu dravyeṣv apahṛteṣu vā
padenānveṣaṇaṃ kuryur ā mūlāttadvido janāḥ
- 22
ग्रामे व्रजे विवीते वा यत्र संनिपतेत्पदम्
वोढव्यं तद्भवेत्तेन न चेत्सो ऽन्यत्र तन्नयेत्
grāme vraje vivīte vā yatra saṃnipatetpadam
voḍhavyaṃ tadbhavettena na cetso 'nyatra tannayet
- 23
पदे प्रमूढे भग्ने वा विषमत्वाज्जनान्तिके
यस्त्व् आसन्नतरो ग्रामो व्रजो वा तत्र पातयेत्
pade pramūḍhe bhagne vā viṣamatvājjanāntike
yastv āsannataro grāmo vrajo vā tatra pātayet
- 24
समे ऽध्वनि द्वयोर्यत्र तेन प्रायो ऽशुचिर्जनः
पूर्वापदानैर्दृष्टो वा संसृष्टो वा दुरात्मभिः
same 'dhvani dvayoryatra tena prāyo 'śucirjanaḥ
pūrvāpadānairdṛṣṭo vā saṃsṛṣṭo vā durātmabhiḥ
- 25
ग्रामेष्व् अन्वेषणं कुर्युश्चण्डालवधकादयः
रात्रिसंचारिणो ये च बहिः कुर्युर्बहिश्चराः
grāmeṣv anveṣaṇaṃ kuryuścaṇḍālavadhakādayaḥ
rātrisaṃcāriṇo ye ca bahiḥ kuryurbahiścarāḥ
- 26
स्तेनेष्व् अलभ्यमानेषु राजा दद्यात्स्वकाद्धनात्
उपेक्षमाणो ह्य् एनस्वी धर्माद् अर्थाच्च हीयते
steneṣv alabhyamāneṣu rājā dadyātsvakāddhanāt
upekṣamāṇo hy enasvī dharmād arthācca hīyate

