144 shlokas
- 1
पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रैर् उक्तम् आर्य विग्रहः श्रुतो ऽस्माभिः
सन्धिर् अधुनाभिधीयताम्
विष्णुशर्मेणोक्तम्श्रूयताम्
सन्धिम् अपि कथयामि
यस्यायम् आद्यः श्लोकः
वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञोर्निहतसेनयोः
स्थेयाभ्यां गृध्रचक्राभ्यां वाचा सन्धिः कृतं क्षणात्
punaḥ kathārambhakāle rājaputrair uktam ārya vigrahaḥ śruto 'smābhiḥ
sandhir adhunābhidhīyatām
viṣṇuśarmeṇoktamśrūyatām
sandhim api kathayāmi
yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ
vṛtte mahati saṅgrāme rājñornihatasenayoḥ
stheyābhyāṃ gṛdhracakrābhyāṃ vācā sandhiḥ kṛtaṃ kṣaṇāt
- 2
राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत्
विष्णुशर्मा कथयति ततस्तेन राजहंसेन उक्तम्केनास्मद्दुर्गे निक्षिप्तो ऽग्निः किं पारक्येण किं वास्मद्दुर्गवासिना केनापि विपक्षप्रयुक्तेन
चक्रवाको ब्रूते देव भवतो निष्कारणबन्धुर् असौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते
तन्मन्ये तस्यैव विचेष्टितम् इदम्
राजा क्षणं विचिन्त्याह अस्ति तावद् एवम्
मम दुर्दैवम् एतत्
तथा चोक्तम्
अपराधः स दैवस्य न पुनर्मन्त्रिणाम् अयम्
कार्यं सुचरितं क्वापि दैवयोगाद्विनश्यति
rājaputrā ūcuḥ katham etat
viṣṇuśarmā kathayati tatastena rājahaṃsena uktamkenāsmaddurge nikṣipto 'gniḥ kiṃ pārakyeṇa kiṃ vāsmaddurgavāsinā kenāpi vipakṣaprayuktena
cakravāko brūte deva bhavato niṣkāraṇabandhur asau meghavarṇaḥ saparivāro na dṛśyate
tanmanye tasyaiva viceṣṭitam idam
rājā kṣaṇaṃ vicintyāha asti tāvad evam
mama durdaivam etat
tathā coktam
aparādhaḥ sa daivasya na punarmantriṇām ayam
kāryaṃ sucaritaṃ kvāpi daivayogādvinaśyati
- 3
विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः
आत्मनः कर्मदोषांश्च नैव जानात्य् अपण्डितः
viṣamāṃ hi daśāṃ prāpya daivaṃ garhayate naraḥ
ātmanaḥ karmadoṣāṃśca naiva jānāty apaṇḍitaḥ
- 4
अपरं च
सुहृदां हितकामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति
स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद्भ्रष्टो विनश्यति
aparaṃ ca
suhṛdāṃ hitakāmānāṃ yo vākyaṃ nābhinandati
sa kūrma iva durbuddhiḥ kāṣṭhādbhraṣṭo vinaśyati
- 5
अन्यच्च
रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद्भवति नाशनम्
हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा
anyacca
rakṣitavyaṃ sadā vākyaṃ vākyādbhavati nāśanam
haṃsābhyāṃ nīyamānasya kūrmasya patanaṃ yathā
- 6
राजाह कथम् एतत्
मन्त्री कथयति
अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः
तत्र चिरं सङ्कटविकटनामानौ हंसौ निवसतः
तयोर्मित्रं कम्बुग्रीवनामा कूर्मश्च प्रतिवसति
अथैकदा धीवरैर् आगत्य तथोक्तं यतत्रास्माभिर् अद्योषित्वा प्रातर्मत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितव्याः
तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह सुहृदौ श्रुतो ऽयं धीवरालापः
अधुना किं मया कर्तव्यम्
हंसाव् आहतुः ज्ञायतां तावत्
पुनस्तावत्प्रातर्यद् उचितं तत्कर्तव्यम्
कूर्मो ब्रूते मैवम्
यतो दृष्टव्यतिकरो ऽहम् अत्र
यथा चोक्तम्
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा
द्वाव् एव सुखम् एधेते यद्भविष्यो विनश्यति
rājāha katham etat
mantrī kathayati
asti magadhadeśe phullotpalābhidhānaṃ saraḥ
tatra ciraṃ saṅkaṭavikaṭanāmānau haṃsau nivasataḥ
tayormitraṃ kambugrīvanāmā kūrmaśca prativasati
athaikadā dhīvarair āgatya tathoktaṃ yatatrāsmābhir adyoṣitvā prātarmatsyakūrmādayo vyāpādayitavyāḥ
tad ākarṇya kūrmo haṃsāv āha suhṛdau śruto 'yaṃ dhīvarālāpaḥ
adhunā kiṃ mayā kartavyam
haṃsāv āhatuḥ jñāyatāṃ tāvat
punastāvatprātaryad ucitaṃ tatkartavyam
kūrmo brūte maivam
yato dṛṣṭavyatikaro 'ham atra
yathā coktam
anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā
dvāv eva sukham edhete yadbhaviṣyo vinaśyati
- 7
ताव् ऊचतुः कथम् एतत्
कूर्मः कथयति
पुरास्मिन् एव सरस्य् एवंविधेष्व् एव धीवरेषूपस्थितेषु मत्स्यत्रयेणालोचितम्
तत्रानागतविधाता नामैको मत्स्यः
तेनोक्तम् अहं तावज्जलाशयान्तरं गच्छामि
इत्य् उक्त्वा स ह्रदान्तरं गतः
अपरेण प्रत्युत्पन्नमतिनाम्ना मत्स्येनाभिहितं भविष्यदर्थे प्रमाणाभावात्कुत्र मया गन्तव्यम्तद् उत्पन्ने यथाकार्यं तद् अनुष्ठेयम्
तथा चोक्तम्
उत्पन्नाम् आपदं यस्तु समाधत्ते स बुद्धिमान्
वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा
tāv ūcatuḥ katham etat
kūrmaḥ kathayati
purāsmin eva sarasy evaṃvidheṣv eva dhīvareṣūpasthiteṣu matsyatrayeṇālocitam
tatrānāgatavidhātā nāmaiko matsyaḥ
tenoktam ahaṃ tāvajjalāśayāntaraṃ gacchāmi
ity uktvā sa hradāntaraṃ gataḥ
apareṇa pratyutpannamatināmnā matsyenābhihitaṃ bhaviṣyadarthe pramāṇābhāvātkutra mayā gantavyamtad utpanne yathākāryaṃ tad anuṣṭheyam
tathā coktam
utpannām āpadaṃ yastu samādhatte sa buddhimān
vaṇijo bhāryayā jāraḥ pratyakṣe nihnuto yathā
- 8
यद्भविष्यः पृच्छति कथम् एतत्
प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति
पुरा विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम वणिग् अस्ति
तस्य रत्नप्रभा नाम गृहिणी स्वसेवकेन सह सदा रमते
यतः
न स्त्रीणाम् अप्रियः कश्चित्प्रियो वापि न विद्यते
गावस्तृणम् इवारण्ये प्रार्थयन्ते नवं नवम्
yadbhaviṣyaḥ pṛcchati katham etat
pratyutpannamatiḥ kathayati
purā vikramapure samudradatto nāma vaṇig asti
tasya ratnaprabhā nāma gṛhiṇī svasevakena saha sadā ramate
yataḥ
na strīṇām apriyaḥ kaścitpriyo vāpi na vidyate
gāvastṛṇam ivāraṇye prārthayante navaṃ navam
- 9
अथैकदा सा रत्नप्रभा तस्य सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदत्तेन अवलोकिता
ततः सा बन्धकी सत्वरं भर्तुः समीपं मत्वाह नाथ एतस्य सेवकस्य महती निकृतिः
यतो ऽयं चौरिकां कृत्वा कर्पूरं खादतीति
मयास्य मुखम् आघ्राय ज्ञातम्
तथा चोक्तम्
आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा
षड्गुणो व्यवसायश्च कामाश्चाष्टगुणः स्मृतः
athaikadā sā ratnaprabhā tasya sevakasya mukhe cumbanaṃ dadatī samudradattena avalokitā
tataḥ sā bandhakī satvaraṃ bhartuḥ samīpaṃ matvāha nātha etasya sevakasya mahatī nikṛtiḥ
yato 'yaṃ caurikāṃ kṛtvā karpūraṃ khādatīti
mayāsya mukham āghrāya jñātam
tathā coktam
āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhistāsāṃ caturguṇā
ṣaḍguṇo vyavasāyaśca kāmāścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ
- 10
तच्छ्रुत्वा सेवकेनापि प्रकुप्योक्तं नाथ यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या तत्र सेवकेन कथं स्थातव्यम्यत्र च प्रतिक्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति
ततो ऽसाव् उत्थाय चलितः
साधुना च यत्नात्प्रबोध्य धृतः
अतो ऽहं ब्रवीम्युत्पन्नाम् आपदम् इत्यादि
ततो यद्भविष्येणोक्तम्
यद् अभावि न तद्भावि भावि चेन्न तद् अन्यथा
इति चिन्ताविषघ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते
tacchrutvā sevakenāpi prakupyoktaṃ nātha yasya svāmino gṛhe etādṛśī bhāryā tatra sevakena kathaṃ sthātavyamyatra ca pratikṣaṇaṃ gṛhiṇī sevakasya mukhaṃ jighrati
tato 'sāv utthāya calitaḥ
sādhunā ca yatnātprabodhya dhṛtaḥ
ato 'haṃ bravīmyutpannām āpadam ityādi
tato yadbhaviṣyeṇoktam
yad abhāvi na tadbhāvi bhāvi cenna tad anyathā
iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate
- 11
ततः प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर्मृतवद् आत्मानं संदर्श्य स्थितः
ततो जालाद् अपसारितो यथाशक्त्य् उत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः
यद्भविष्यश्च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः
अतो ऽहं ब्रवीम्यनागतविधाता च इत्यादि
तद्यथाहम् अन्यं ह्रदं प्राप्नोमि तथा क्रियताम्
हंसाव् आहतुः जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम्
स्थले गच्छतस्ते को विधिः
कूर्म आह यथाहं भवद्भ्यां सहाकाशवर्त्मना यामि तथा विधीयताम्
हंसौ ब्रूतः कथम् उपायः सम्भवति
कच्छपो वदति युवाभ्यां चञ्चुधृतं काष्ठखण्डम् एकं मया मुखेनावलम्बितव्यम्
ततश्च युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम्
हंसौ ब्रूतः सम्भवत्य् एष उपायः
किन्तु
उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञो ह्य् अपायम् अपि चिन्तयेत्
पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैर्भक्षिताः सुताः
tataḥ prātarjālena baddhaḥ pratyutpannamatirmṛtavad ātmānaṃ saṃdarśya sthitaḥ
tato jālād apasārito yathāśakty utplutya gabhīraṃ nīraṃ praviṣṭaḥ
yadbhaviṣyaśca dhīvaraiḥ prāpto vyāpāditaḥ
ato 'haṃ bravīmyanāgatavidhātā ca ityādi
tadyathāham anyaṃ hradaṃ prāpnomi tathā kriyatām
haṃsāv āhatuḥ jalāśayāntare prāpte tava kuśalam
sthale gacchataste ko vidhiḥ
kūrma āha yathāhaṃ bhavadbhyāṃ sahākāśavartmanā yāmi tathā vidhīyatām
haṃsau brūtaḥ katham upāyaḥ sambhavati
kacchapo vadati yuvābhyāṃ cañcudhṛtaṃ kāṣṭhakhaṇḍam ekaṃ mayā mukhenāvalambitavyam
tataśca yuvayoḥ pakṣabalena mayāpi sukhena gantavyam
haṃsau brūtaḥ sambhavaty eṣa upāyaḥ
kintu
upāyaṃ cintayetprājño hy apāyam api cintayet
paśyato bakamūrkhasya nakulairbhakṣitāḥ sutāḥ
- 12
कूर्मः पृच्छति कथम् एतत्
तौ कथयतः
अस्त्य् उत्तरापथे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृक्षः
तत्रानेके बका निवसन्ति
तस्य वृक्षस्याधस्ताद्विवरे सर्पस्तिष्ठति
स च बकानां बालापत्यानि खादति
अथ शोकार्तानां विलापं श्रुत्वा केनचिद्वृद्धबकेनाभिहितं भो एवं कुरुत यूयं मत्स्यान् उपादाय नकुलविवराद् आरभ्य सर्पविवरं यावत्पङ्क्तिक्रमेण एकैकशो विकिरत
ततस्तदाहारलुब्धैर्नकुलैर् आगत्य सर्पो द्रष्टव्यः
स्वभावद्वेषाद्व्यापदयितव्यश्च
तथानुष्ठिते सति तद्वृत्तम्
अथ नकुलैर्वृक्षोपरि बकशावकानां रावः श्रुतः
पश्चात्तद्वृक्षम् आरुह्य बकशावकाः खादिताः
अत आवां ब्रूवः उपायं चिन्तयन् इत्यादि
आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद्वक्तव्यम् एव
यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि तदा त्वन्मरणम्
तत्सर्वथैव स्थीयताम्
कूर्मो वदति किम् अहम् अप्राज्ञः नाहम् उत्तरं दास्यामि
न किमपि मया वक्तव्यम्
तथानुष्ठिते तथाविधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति च अहो महद् आश्चर्यम्पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते
कश्चिद्वदति यद्य् अयं कूर्मः पतति तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः
कश्चिद्वदति सरसस्तीरे दग्ध्वा खादितव्यो ऽयम्
कश्चिद्वदति गृहं नीत्वा भक्षणीयः
इति
तद्वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो विस्मृतपूर्वसंस्कारः प्राह युष्माभिर्भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस्तैर्व्यापादितश्च
अतो ऽहं ब्रवीमि सुहृदां हितकामानाम् इत्यादि
अथ प्रणिधिर्बकस्तत्रागत्योवाच देव प्राग् एव मया निगदितं दुर्गशोध हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति
तच्च युष्माभिर्न कृतं तदनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम्
दुर्गदाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्रप्रत्युक्तेन कृतः
राजा निःश्वस्याह
प्रणयाद् उपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु
स सुप्त इव वृक्षाग्रात्पतितः प्रतिबुध्यते
kūrmaḥ pṛcchati katham etat
tau kathayataḥ
asty uttarāpathe gṛdhrakūṭanāmni parvate mahānpippalavṛkṣaḥ
tatrāneke bakā nivasanti
tasya vṛkṣasyādhastādvivare sarpastiṣṭhati
sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati
atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacidvṛddhabakenābhihitaṃ bho evaṃ kuruta yūyaṃ matsyān upādāya nakulavivarād ārabhya sarpavivaraṃ yāvatpaṅktikrameṇa ekaikaśo vikirata
tatastadāhāralubdhairnakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ
svabhāvadveṣādvyāpadayitavyaśca
tathānuṣṭhite sati tadvṛttam
atha nakulairvṛkṣopari bakaśāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ
paścāttadvṛkṣam āruhya bakaśāvakāḥ khāditāḥ
ata āvāṃ brūvaḥ upāyaṃ cintayan ityādi
āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcidvaktavyam eva
yadi tvam uttaraṃ dāsyasi tadā tvanmaraṇam
tatsarvathaiva sthīyatām
kūrmo vadati kim aham aprājñaḥ nāham uttaraṃ dāsyāmi
na kimapi mayā vaktavyam
tathānuṣṭhite tathāvidhaṃ kūrmam ālokya sarve gorakṣakāḥ paścāddhāvanti vadanti ca aho mahad āścaryampakṣibhyāṃ kūrmo nīyate
kaścidvadati yady ayaṃ kūrmaḥ patati tadātraiva paktvā khāditavyaḥ
kaścidvadati sarasastīre dagdhvā khāditavyo 'yam
kaścidvadati gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ
iti
tadvacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛtapūrvasaṃskāraḥ prāha yuṣmābhirbhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitastairvyāpāditaśca
ato 'haṃ bravīmi suhṛdāṃ hitakāmānām ityādi
atha praṇidhirbakastatrāgatyovāca deva prāg eva mayā nigaditaṃ durgaśodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti
tacca yuṣmābhirna kṛtaṃ tadanavadhānasya phalam idam anubhūtam
durgadāho meghavarṇena vāyasena gṛdhrapratyuktena kṛtaḥ
rājā niḥśvasyāha
praṇayād upakārādvā yo viśvasiti śatruṣu
sa supta iva vṛkṣāgrātpatitaḥ pratibudhyate
- 13
अथ प्रणिधिर् उवाच इतो दुर्गदाहं विधाय यदा यतो मेघवर्णस्तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेनोक्तम् अयं मेघवर्णो ऽत्र कर्पूरद्वीपराज्येऽभिषिच्यताम्
तथा चोक्तम्
कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत्
फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैनं प्रहर्षयेत्
atha praṇidhir uvāca ito durgadāhaṃ vidhāya yadā yato meghavarṇastadā citravarṇena prasāditenoktam ayaṃ meghavarṇo 'tra karpūradvīparājye'bhiṣicyatām
tathā coktam
kṛtakṛtyasya bhṛtyasya kṛtaṃ naiva praṇāśayet
phalena manasā vācā dṛṣṭyā cainaṃ praharṣayet
- 14
चक्रवाको ब्रूते देव श्रुतं यत्प्रणिधिः कथयति
राजा प्राह ततस्ततः
प्रणिधिर् उवाच ततः प्रधानमन्त्रिणा गृध्रेणाभिहितं देव नेदम् उचितम्
प्रसादान्तरं किमपि क्रियताम्
यतः
अविचारयतो युक्तिकथनं तुषखण्डनम्
नीचेषूपकृतं राजन्बालुकास्व् इव मूत्रितम्
cakravāko brūte deva śrutaṃ yatpraṇidhiḥ kathayati
rājā prāha tatastataḥ
praṇidhir uvāca tataḥ pradhānamantriṇā gṛdhreṇābhihitaṃ deva nedam ucitam
prasādāntaraṃ kimapi kriyatām
yataḥ
avicārayato yuktikathanaṃ tuṣakhaṇḍanam
nīceṣūpakṛtaṃ rājanbālukāsv iva mūtritam
- 15
महताम् आस्पदे नीचः कदापि न कर्तव्यः
तथा चोक्तम्
नीचः श्लाघ्यपदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुम् इच्छति
मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनिं हन्तुं गतो यथा
mahatām āspade nīcaḥ kadāpi na kartavyaḥ
tathā coktam
nīcaḥ ślāghyapadaṃ prāpya svāminaṃ hantum icchati
mūṣiko vyāghratāṃ prāpya muniṃ hantuṃ gato yathā
- 16
चित्रवर्णः पृच्छति कथम् एतत्
मन्त्री कथयति
अस्ति गौतमस्य महर्षेस्तपोवने महातपा नाम मुनिः
तत्र तेन आश्रमसंनिधाने मूषिकशावकः काकमुखाद्भ्रष्टो दृष्टः
ततो दयायुक्तेन तेन मुनिना नीवारकणैः संवर्धितः
ततो बिडालस्तं मूषिकं खादितुम् उपधावति
तम् अवलोक्य मूषिकस्तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश
ततो मुनिनोक्तं मूषिक त्वं मार्जारो भव
ततः स बिडालः कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते
ततो मुनिनोक्तं कुक्कुराद्बिभेषि त्वम् एव कुक्कुरो भव
स च कुक्कुरो व्याघ्राद्बिभेति ततस्तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः
अथ तं व्याघ्रं मुनिर्मूषिको ऽयम् इति पश्यति
अथ तं मुनिं व्याघ्रं च दृष्ट्वा सर्वे वदन्त्यनेन मुनिना मूषिको व्याघ्रतां नीतः
एतच्छ्रुत्वा सव्यथो व्याघ्रो ऽचिन्तयद्यावद् अनेन मुनिना स्थीयते तावद् इदं मे स्वरूपाख्यानम् अकीर्तिकरं न पलायिष्यते इत्य् आलोच्य मूषिकस्तं मुनिं हन्तुं गतः
ततो मुनिना तज्ज्ञात्वापुनर्मूषिको भव इत्य् उक्त्वा मूषिक एव कृतः
अतो ऽहं ब्रवीमि नीचः श्लाघ्यपदं प्राप्येत्यादि
citravarṇaḥ pṛcchati katham etat
mantrī kathayati
asti gautamasya maharṣestapovane mahātapā nāma muniḥ
tatra tena āśramasaṃnidhāne mūṣikaśāvakaḥ kākamukhādbhraṣṭo dṛṣṭaḥ
tato dayāyuktena tena muninā nīvārakaṇaiḥ saṃvardhitaḥ
tato biḍālastaṃ mūṣikaṃ khāditum upadhāvati
tam avalokya mūṣikastasya muneḥ kroḍe praviveśa
tato muninoktaṃ mūṣika tvaṃ mārjāro bhava
tataḥ sa biḍālaḥ kukkuraṃ dṛṣṭvā palāyate
tato muninoktaṃ kukkurādbibheṣi tvam eva kukkuro bhava
sa ca kukkuro vyāghrādbibheti tatastena muninā kukkuro vyāghraḥ kṛtaḥ
atha taṃ vyāghraṃ munirmūṣiko 'yam iti paśyati
atha taṃ muniṃ vyāghraṃ ca dṛṣṭvā sarve vadantyanena muninā mūṣiko vyāghratāṃ nītaḥ
etacchrutvā savyatho vyāghro 'cintayadyāvad anena muninā sthīyate tāvad idaṃ me svarūpākhyānam akīrtikaraṃ na palāyiṣyate ity ālocya mūṣikastaṃ muniṃ hantuṃ gataḥ
tato muninā tajjñātvāpunarmūṣiko bhava ity uktvā mūṣika eva kṛtaḥ
ato 'haṃ bravīmi nīcaḥ ślāghyapadaṃ prāpyetyādi
- 17
अपरं च
देव सुकरम् इदम् इति न मन्तव्यम्
शृणु
भक्षयित्वा बहून्मत्स्यान् उत्तमाधममध्यमान्
अतिलोभाद्बकः पश्चान्मृतः कर्कटकग्रहात्
aparaṃ ca
deva sukaram idam iti na mantavyam
śṛṇu
bhakṣayitvā bahūnmatsyān uttamādhamamadhyamān
atilobhādbakaḥ paścānmṛtaḥ karkaṭakagrahāt
- 18
चित्रवर्णः पृच्छति कथम् एतत्
मन्त्री कथयति
अस्ति मालवविषये पद्मगर्भाभिधानं सरः
तत्रैको वृद्धो बकः सामर्थ्यहीन उद्विग्नम् इवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः
स च केनचित्कुलीरणे दूराद् एव दृष्टः
पृष्टश्च किम् इति भवान् अत्राहारत्यागेन तिष्ठति
बकेनोक्तं मत्स्या मम जीवनहेतवः
ते कैवर्तैर् आगत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता
अतो वर्तनाभावाद् एवास्मन्मरणम् उपस्थितम् इति ज्ञात्वाहारेऽप्य् अनादरः कृतः
ततो मत्स्यैर् आलोचितमिह समये तावद् उपकारक एवायं लक्ष्यते
तद् अयम् एव यथाकर्तव्यं पृच्छ्यताम्
तथा चोक्तम्
उपकर्त्रारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा
उपकारापकारो हि लक्ष्यं लक्षणम् एतयोः
citravarṇaḥ pṛcchati katham etat
mantrī kathayati
asti mālavaviṣaye padmagarbhābhidhānaṃ saraḥ
tatraiko vṛddho bakaḥ sāmarthyahīna udvignam ivātmānaṃ darśayitvā sthitaḥ
sa ca kenacitkulīraṇe dūrād eva dṛṣṭaḥ
pṛṣṭaśca kim iti bhavān atrāhāratyāgena tiṣṭhati
bakenoktaṃ matsyā mama jīvanahetavaḥ
te kaivartair āgatya vyāpādayitavyā iti vārtā nagaropānte mayā śrutā
ato vartanābhāvād evāsmanmaraṇam upasthitam iti jñātvāhāre'py anādaraḥ kṛtaḥ
tato matsyair ālocitamiha samaye tāvad upakāraka evāyaṃ lakṣyate
tad ayam eva yathākartavyaṃ pṛcchyatām
tathā coktam
upakartrāriṇā sandhirna mitreṇāpakāriṇā
upakārāpakāro hi lakṣyaṃ lakṣaṇam etayoḥ
- 19
मत्स्या ऊचुः भो बक को ऽत्र अस्माकं रक्षणोपायः
बको ब्रूते अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तराश्रयणम्
तत्राहम् एकैकशो युष्मान्नयामि
मत्स्या आहुः एवम् अस्तु
ततो ऽसौ दुष्टबकस्तान्मत्स्यान् एकैकशो नीत्वा खादति
अनन्तरं कुलीरस्तम् उवाच भो बक माम् अपि तत्र नय
ततो बको ऽप्य् अपूर्वकुलीरमांसार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान्
कुलीरो ऽपि मत्स्यकण्टकाकीर्णं तं स्थलम् आलोक्याचिन्तयथा हतो ऽस्मि मन्दभाग्यः
भवतु इदानीं समयोचितं व्यवहरिष्यामि
यतः
तावद्भयेन भेतव्यं यावद्भयम् अनागतम्
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहरत्वयम् अभीतिवत्
matsyā ūcuḥ bho baka ko 'tra asmākaṃ rakṣaṇopāyaḥ
bako brūte asti rakṣaṇopāyo jalāśayāntarāśrayaṇam
tatrāham ekaikaśo yuṣmānnayāmi
matsyā āhuḥ evam astu
tato 'sau duṣṭabakastānmatsyān ekaikaśo nītvā khādati
anantaraṃ kulīrastam uvāca bho baka mām api tatra naya
tato bako 'py apūrvakulīramāṃsārthī sādaraṃ taṃ nītvā sthale dhṛtavān
kulīro 'pi matsyakaṇṭakākīrṇaṃ taṃ sthalam ālokyācintayathā hato 'smi mandabhāgyaḥ
bhavatu idānīṃ samayocitaṃ vyavahariṣyāmi
yataḥ
tāvadbhayena bhetavyaṃ yāvadbhayam anāgatam
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā praharatvayam abhītivat
- 20
किंच
अभियुक्तो यदा पश्येन्न किंचिद्गतिम् आत्मनः
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह
kiṃca
abhiyukto yadā paśyenna kiṃcidgatim ātmanaḥ
yudhyamānastadā prājño mriyate ripuṇā saha
- 21
इत्य् आलोच्य स कुलीरकस्तस्य बकस्य ग्रीवां चिछेद
अथ स बकः पञ्चत्वं गतः
अतो ऽहं ब्रवीमि भक्षयित्वा बहून्मत्स्यान् इत्यादि
ततश्चित्रवर्णो ऽवदच्छृणु तावन्मन्त्रिन्मयैतद् आलोचितम्
अस्ति यद् अत्रावस्थितेनानेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूरद्वीपस्योत्तमानि तावन्त्य् अस्माकम् उपनेतव्यानि
तेनास्माभिर्महासुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम्
दूरदर्शी विहस्याह देव
अनागतवतीं चिन्तां कृत्वा यस्तु प्रहृष्यति
स तिरस्कारम् आप्नोति भग्नभाण्डो द्विजो यथा
ity ālocya sa kulīrakastasya bakasya grīvāṃ cicheda
atha sa bakaḥ pañcatvaṃ gataḥ
ato 'haṃ bravīmi bhakṣayitvā bahūnmatsyān ityādi
tataścitravarṇo 'vadacchṛṇu tāvanmantrinmayaitad ālocitam
asti yad atrāvasthitenānena meghavarṇena rājñā yāvanti vastūni karpūradvīpasyottamāni tāvanty asmākam upanetavyāni
tenāsmābhirmahāsukhena vindhyācale sthātavyam
dūradarśī vihasyāha deva
anāgatavatīṃ cintāṃ kṛtvā yastu prahṛṣyati
sa tiraskāram āpnoti bhagnabhāṇḍo dvijo yathā
- 22
राजाह कथम् एतत्
मन्त्री कथयति
अस्ति देवीकोटनाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः
तेन महाविषुवत्सङ्क्रान्त्यां सक्तुपूर्णशराव एकः प्राप्तः
ततस्तम् आदायासौ कुम्भकारस्य भाण्डपूर्णमण्डपैकदेशे रौद्रेणाकुलितः सुप्तः
ततः सक्तुरक्षार्थं हस्ते दण्डम् एकम् आदायाचिन्तयद् अद्याहं सक्तुशरावं विक्रीय दश कपर्दकान्प्राप्स्यामि तदात्रैव तैः कपर्दकैर्घटशरावादिकम् उपक्रीयानेकधा वृद्धैस्तद्धनैः पुनः पुनः पूर्गवस्त्रादिम् उपक्रीय विक्रीय लक्षसङ्ख्यानि धनानि कृत्वा विवाहचतुष्टयं करिष्यामि
अनन्तरं तासु स्वपत्नीषु या रूपयौवनवती तस्याम् अधिकानुरागं करिष्यामि
सपत्न्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यामि तदा कोपाकुलो ऽहं ताः सर्वा लगुडेन ताडयिष्यामीत्य् अभिधाय तेन लगुडः प्रक्षिप्तः
तेन सक्तुशरावश्चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि
ततस्तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाण्डान्य् अवलोक्य ब्राह्मणस्तिरस्कृतो मण्डपाद्बहिष्कृतश्च
अतो ऽहं ब्रवीमि अनागतवतीं चिन्ताम् इत्यादि
ततो राजा रहसि गृध्रम् उवाच तात यथा कर्तव्यं तथोपदिश
गृध्रो ब्रूते
मदोद्धतस्य नृपतेः प्रकीर्णस्येव दन्तिनः
गच्छन्त्य् उन्मार्गयातस्य नेतारः खलु वाच्यताम्
rājāha katham etat
mantrī kathayati
asti devīkoṭanāmni nagare devaśarmā nāma brāhmaṇaḥ
tena mahāviṣuvatsaṅkrāntyāṃ saktupūrṇaśarāva ekaḥ prāptaḥ
tatastam ādāyāsau kumbhakārasya bhāṇḍapūrṇamaṇḍapaikadeśe raudreṇākulitaḥ suptaḥ
tataḥ sakturakṣārthaṃ haste daṇḍam ekam ādāyācintayad adyāhaṃ saktuśarāvaṃ vikrīya daśa kapardakānprāpsyāmi tadātraiva taiḥ kapardakairghaṭaśarāvādikam upakrīyānekadhā vṛddhaistaddhanaiḥ punaḥ punaḥ pūrgavastrādim upakrīya vikrīya lakṣasaṅkhyāni dhanāni kṛtvā vivāhacatuṣṭayaṃ kariṣyāmi
anantaraṃ tāsu svapatnīṣu yā rūpayauvanavatī tasyām adhikānurāgaṃ kariṣyāmi
sapatnyo yadā dvandvaṃ kariṣyāmi tadā kopākulo 'haṃ tāḥ sarvā laguḍena tāḍayiṣyāmīty abhidhāya tena laguḍaḥ prakṣiptaḥ
tena saktuśarāvaścūrṇito bhāṇḍāni ca bahūni bhagnāni
tatastena śabdenāgatena kumbhakāreṇa tathāvidhāni bhāṇḍāny avalokya brāhmaṇastiraskṛto maṇḍapādbahiṣkṛtaśca
ato 'haṃ bravīmi anāgatavatīṃ cintām ityādi
tato rājā rahasi gṛdhram uvāca tāta yathā kartavyaṃ tathopadiśa
gṛdhro brūte
madoddhatasya nṛpateḥ prakīrṇasyeva dantinaḥ
gacchanty unmārgayātasya netāraḥ khalu vācyatām
- 23
शृणु देव किम् अस्माभिर्बलदर्पाद्दुर्गं भग्नम् उत तव प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन
राजाह भवताम् उपायेन
गृध्रो ब्रूते यद्य् अस्मद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे गम्यताम्
अन्यथा वर्षाकाले प्राप्ते पुनस्तुल्यबलेन विग्रहे सत्य् अस्माकं परभूमिष्ठानां स्वदेशगमनम् अपि दुर्लभं भविष्यति
तत्सुखशोभार्थं संधाय गम्यताम्
दुर्गं भग्नं कीर्तिश्च लब्धेव
मम संमतं तावद् एतत्
यतः
यो हि धर्मं पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये
अप्रियाण्य् आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
śṛṇu deva kim asmābhirbaladarpāddurgaṃ bhagnam uta tava pratāpādhiṣṭhitenopāyena
rājāha bhavatām upāyena
gṛdhro brūte yady asmadvacanaṃ kriyate tadā svadeśe gamyatām
anyathā varṣākāle prāpte punastulyabalena vigrahe saty asmākaṃ parabhūmiṣṭhānāṃ svadeśagamanam api durlabhaṃ bhaviṣyati
tatsukhaśobhārthaṃ saṃdhāya gamyatām
durgaṃ bhagnaṃ kīrtiśca labdheva
mama saṃmataṃ tāvad etat
yataḥ
yo hi dharmaṃ puraskṛtya hitvā bhartuḥ priyāpriye
apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān
- 24
अन्यच्च
सुहृद्बलं तथा राज्यम् आत्मानं कीर्तिम् एव च
युधि सन्देहदोलास्थं को हि कुर्याद् अबालिशः
anyacca
suhṛdbalaṃ tathā rājyam ātmānaṃ kīrtim eva ca
yudhi sandehadolāsthaṃ ko hi kuryād abāliśaḥ
- 25
अपरं च
सन्धिम् इच्छेत्समेनापि संदिग्धो विजयो युधि
नहि संशयितं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः
aparaṃ ca
sandhim icchetsamenāpi saṃdigdho vijayo yudhi
nahi saṃśayitaṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ
- 26
अपि च
युद्धे विनाशो भवति कदाचिद् उभयोर् अपि
सुन्दोपसुन्दाव् अन्योन्यं नष्टौ तुल्यबलौ न किम्
api ca
yuddhe vināśo bhavati kadācid ubhayor api
sundopasundāv anyonyaṃ naṣṭau tulyabalau na kim
- 27
राजोवाच कथम् एतत्
मन्त्री कथयति
पुरा दैत्यौ सहोदरौ सुन्दोपसुन्दनामानौ महता कायक्लेशेन त्रैलोक्यराज्यकामनया चिराच्चन्द्रशेखरम् आराधितवन्तौ
ततस्तयोर्भगवान्परितुष्टः सन्वरं वरयतम् इत्य् उवाच
अनन्तरं तयोः कण्ठाधिष्ठितायाः सरस्वत्याः प्रभावात्ताव् अन्यद्वक्तुकामाव् अन्यदभिहितवन्तौ यद्य् आवयोर्भवान्परितुष्टस्तदा स्वप्रियां पार्वतीं परमेश्वरो ददातु
अथ भगवता क्रुद्धेन वरदानस्यावश्यकतया विचारमूढयोः पार्वती प्रदत्ता
ततस्तस्या रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जगद्घातिभ्यां मससोत्सुकाभ्यां पापतिमिराभ्याम्ममेत्य् अन्योन्यं कलहायमानाभ्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित्पृच्छ्यताम् इति मतौ कृतायां स एव भट्टारको वृद्धद्विजरूपः समागत्य तत्रोपस्थितः
अनन्तरम् आवाभ्याम् इयं स्वबललब्धा कस्येयम् आवयोर्भवति इति ब्राह्मणम् अपृच्छताम्
ब्राह्मणो ब्रूते
ज्ञानश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवान् अपि
धनधान्याधिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजसेवया
rājovāca katham etat
mantrī kathayati
purā daityau sahodarau sundopasundanāmānau mahatā kāyakleśena trailokyarājyakāmanayā cirāccandraśekharam ārādhitavantau
tatastayorbhagavānparituṣṭaḥ sanvaraṃ varayatam ity uvāca
anantaraṃ tayoḥ kaṇṭhādhiṣṭhitāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāvāttāv anyadvaktukāmāv anyadabhihitavantau yady āvayorbhavānparituṣṭastadā svapriyāṃ pārvatīṃ parameśvaro dadātu
atha bhagavatā kruddhena varadānasyāvaśyakatayā vicāramūḍhayoḥ pārvatī pradattā
tatastasyā rūpalāvaṇyalubdhābhyāṃ jagadghātibhyāṃ masasotsukābhyāṃ pāpatimirābhyāmmamety anyonyaṃ kalahāyamānābhyāṃ pramāṇapuruṣaḥ kaścitpṛcchyatām iti matau kṛtāyāṃ sa eva bhaṭṭārako vṛddhadvijarūpaḥ samāgatya tatropasthitaḥ
anantaram āvābhyām iyaṃ svabalalabdhā kasyeyam āvayorbhavati iti brāhmaṇam apṛcchatām
brāhmaṇo brūte
jñānaśreṣṭho dvijaḥ pūjyaḥ kṣatriyo balavān api
dhanadhānyādhiko vaiśyaḥ śūdrastu dvijasevayā
- 28
तद्युवां क्षात्रधर्मानुगौ
युद्ध एव युवयोर्नियम इत्य् अभिहिते सति साधूक्तम् अनेनेति कृत्वान्योन्यतुल्यवीर्यौ समकालम् अन्योन्यघातेन विनाशम् उपागतौ
अतो ऽहं ब्रवीमि सन्धिम् इच्छेत्समेनापि इत्यादि
राजाह तत्प्राग् एव किं नेदम् उपदिष्टं भवद्भिः
मन्त्री ब्रूते तदा मद्वचनं किम् अवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः
यतः साधुगुणयुक्तो ऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः
तथा चोक्तम्
सत्यार्थौ धार्मिको ऽनार्यो भ्रातृसङ्घातवान्बली
अनेकयुद्धविजयी संधेयाः सप्त कीर्तिताः
tadyuvāṃ kṣātradharmānugau
yuddha eva yuvayorniyama ity abhihite sati sādhūktam aneneti kṛtvānyonyatulyavīryau samakālam anyonyaghātena vināśam upāgatau
ato 'haṃ bravīmi sandhim icchetsamenāpi ityādi
rājāha tatprāg eva kiṃ nedam upadiṣṭaṃ bhavadbhiḥ
mantrī brūte tadā madvacanaṃ kim avasānaparyantaṃ śrutaṃ bhavadbhiḥ tadāpi mama saṃmatyā nāyaṃ vigrahārambhaḥ
yataḥ sādhuguṇayukto 'yaṃ hiraṇyagarbho na vigrāhyaḥ
tathā coktam
satyārthau dhārmiko 'nāryo bhrātṛsaṅghātavānbalī
anekayuddhavijayī saṃdheyāḥ sapta kīrtitāḥ
- 29
सत्यो ऽनुपालयन्सत्यं संधितो नैति विक्रियाम्
प्राणबाधेऽपि सुव्यक्तम् आर्यो नायात्य् अनार्थताम्
satyo 'nupālayansatyaṃ saṃdhito naiti vikriyām
prāṇabādhe'pi suvyaktam āryo nāyāty anārthatām
- 30
धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते
प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः
dhārmikasyābhiyuktasya sarva eva hi yudhyate
prajānurāgāddharmācca duḥkhocchedyo hi dhārmikaḥ

