Sanskrit

Book 4

सन्धिः

Sandhi

144 shlokas

144 shlokas

  1. 1
  2. 2

    राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत्

    विष्णुशर्मा कथयति ततस्तेन राजहंसेन उक्तम्केनास्मद्दुर्गे निक्षिप्तो ऽग्निः किं पारक्येण किं वास्मद्दुर्गवासिना केनापि विपक्षप्रयुक्तेन

    चक्रवाको ब्रूते देव भवतो निष्कारणबन्धुर् असौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते

    तन्मन्ये तस्यैव विचेष्टितम् इदम्

    राजा क्षणं विचिन्त्याह अस्ति तावद् एवम्

    मम दुर्दैवम् एतत्

    तथा चोक्तम्

    अपराधः स दैवस्य न पुनर्मन्त्रिणाम् अयम्

    कार्यं सुचरितं क्वापि दैवयोगाद्विनश्यति

    rājaputrā ūcuḥ katham etat

    viṣṇuśarmā kathayati tatastena rājahaṃsena uktamkenāsmaddurge nikṣipto 'gniḥ kiṃ pārakyeṇa kiṃ vāsmaddurgavāsinā kenāpi vipakṣaprayuktena

    cakravāko brūte deva bhavato niṣkāraṇabandhur asau meghavarṇaḥ saparivāro na dṛśyate

    tanmanye tasyaiva viceṣṭitam idam

    rājā kṣaṇaṃ vicintyāha asti tāvad evam

    mama durdaivam etat

    tathā coktam

    aparādhaḥ sa daivasya na punarmantriṇām ayam

    kāryaṃ sucaritaṃ kvāpi daivayogādvinaśyati

  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6

    राजाह कथम् एतत्

    मन्त्री कथयति

    अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः

    तत्र चिरं सङ्कटविकटनामानौ हंसौ निवसतः

    तयोर्मित्रं कम्बुग्रीवनामा कूर्मश्च प्रतिवसति

    अथैकदा धीवरैर् आगत्य तथोक्तं यतत्रास्माभिर् अद्योषित्वा प्रातर्मत्स्यकूर्मादयो व्यापादयितव्याः

    तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह सुहृदौ श्रुतो ऽयं धीवरालापः

    अधुना किं मया कर्तव्यम्

    हंसाव् आहतुः ज्ञायतां तावत्

    पुनस्तावत्प्रातर्यद् उचितं तत्कर्तव्यम्

    कूर्मो ब्रूते मैवम्

    यतो दृष्टव्यतिकरो ऽहम् अत्र

    यथा चोक्तम्

    अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा

    द्वाव् एव सुखम् एधेते यद्भविष्यो विनश्यति

    rājāha katham etat

    mantrī kathayati

    asti magadhadeśe phullotpalābhidhānaṃ saraḥ

    tatra ciraṃ saṅkaṭavikaṭanāmānau haṃsau nivasataḥ

    tayormitraṃ kambugrīvanāmā kūrmaśca prativasati

    athaikadā dhīvarair āgatya tathoktaṃ yatatrāsmābhir adyoṣitvā prātarmatsyakūrmādayo vyāpādayitavyāḥ

    tad ākarṇya kūrmo haṃsāv āha suhṛdau śruto 'yaṃ dhīvarālāpaḥ

    adhunā kiṃ mayā kartavyam

    haṃsāv āhatuḥ jñāyatāṃ tāvat

    punastāvatprātaryad ucitaṃ tatkartavyam

    kūrmo brūte maivam

    yato dṛṣṭavyatikaro 'ham atra

    yathā coktam

    anāgatavidhātā ca pratyutpannamatistathā

    dvāv eva sukham edhete yadbhaviṣyo vinaśyati

  7. 7

    ताव् ऊचतुः कथम् एतत्

    कूर्मः कथयति

    पुरास्मिन् एव सरस्य् एवंविधेष्व् एव धीवरेषूपस्थितेषु मत्स्यत्रयेणालोचितम्

    तत्रानागतविधाता नामैको मत्स्यः

    तेनोक्तम् अहं तावज्जलाशयान्तरं गच्छामि

    इत्य् उक्त्वा स ह्रदान्तरं गतः

    अपरेण प्रत्युत्पन्नमतिनाम्ना मत्स्येनाभिहितं भविष्यदर्थे प्रमाणाभावात्कुत्र मया गन्तव्यम्तद् उत्पन्ने यथाकार्यं तद् अनुष्ठेयम्

    तथा चोक्तम्

    उत्पन्नाम् आपदं यस्तु समाधत्ते स बुद्धिमान्

    वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा

    tāv ūcatuḥ katham etat

    kūrmaḥ kathayati

    purāsmin eva sarasy evaṃvidheṣv eva dhīvareṣūpasthiteṣu matsyatrayeṇālocitam

    tatrānāgatavidhātā nāmaiko matsyaḥ

    tenoktam ahaṃ tāvajjalāśayāntaraṃ gacchāmi

    ity uktvā sa hradāntaraṃ gataḥ

    apareṇa pratyutpannamatināmnā matsyenābhihitaṃ bhaviṣyadarthe pramāṇābhāvātkutra mayā gantavyamtad utpanne yathākāryaṃ tad anuṣṭheyam

    tathā coktam

    utpannām āpadaṃ yastu samādhatte sa buddhimān

    vaṇijo bhāryayā jāraḥ pratyakṣe nihnuto yathā

  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11

    ततः प्रातर्जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर्मृतवद् आत्मानं संदर्श्य स्थितः

    ततो जालाद् अपसारितो यथाशक्त्य् उत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः

    यद्भविष्यश्च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः

    अतो ऽहं ब्रवीम्यनागतविधाता च इत्यादि

    तद्यथाहम् अन्यं ह्रदं प्राप्नोमि तथा क्रियताम्

    हंसाव् आहतुः जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम्

    स्थले गच्छतस्ते को विधिः

    कूर्म आह यथाहं भवद्भ्यां सहाकाशवर्त्मना यामि तथा विधीयताम्

    हंसौ ब्रूतः कथम् उपायः सम्भवति

    कच्छपो वदति युवाभ्यां चञ्चुधृतं काष्ठखण्डम् एकं मया मुखेनावलम्बितव्यम्

    ततश्च युवयोः पक्षबलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम्

    हंसौ ब्रूतः सम्भवत्य् एष उपायः

    किन्तु

    उपायं चिन्तयेत्प्राज्ञो ह्य् अपायम् अपि चिन्तयेत्

    पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैर्भक्षिताः सुताः

    tataḥ prātarjālena baddhaḥ pratyutpannamatirmṛtavad ātmānaṃ saṃdarśya sthitaḥ

    tato jālād apasārito yathāśakty utplutya gabhīraṃ nīraṃ praviṣṭaḥ

    yadbhaviṣyaśca dhīvaraiḥ prāpto vyāpāditaḥ

    ato 'haṃ bravīmyanāgatavidhātā ca ityādi

    tadyathāham anyaṃ hradaṃ prāpnomi tathā kriyatām

    haṃsāv āhatuḥ jalāśayāntare prāpte tava kuśalam

    sthale gacchataste ko vidhiḥ

    kūrma āha yathāhaṃ bhavadbhyāṃ sahākāśavartmanā yāmi tathā vidhīyatām

    haṃsau brūtaḥ katham upāyaḥ sambhavati

    kacchapo vadati yuvābhyāṃ cañcudhṛtaṃ kāṣṭhakhaṇḍam ekaṃ mayā mukhenāvalambitavyam

    tataśca yuvayoḥ pakṣabalena mayāpi sukhena gantavyam

    haṃsau brūtaḥ sambhavaty eṣa upāyaḥ

    kintu

    upāyaṃ cintayetprājño hy apāyam api cintayet

    paśyato bakamūrkhasya nakulairbhakṣitāḥ sutāḥ

  12. 12

    कूर्मः पृच्छति कथम् एतत्

    तौ कथयतः

    अस्त्य् उत्तरापथे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृक्षः

    तत्रानेके बका निवसन्ति

    तस्य वृक्षस्याधस्ताद्विवरे सर्पस्तिष्ठति

    स च बकानां बालापत्यानि खादति

    अथ शोकार्तानां विलापं श्रुत्वा केनचिद्वृद्धबकेनाभिहितं भो एवं कुरुत यूयं मत्स्यान् उपादाय नकुलविवराद् आरभ्य सर्पविवरं यावत्पङ्क्तिक्रमेण एकैकशो विकिरत

    ततस्तदाहारलुब्धैर्नकुलैर् आगत्य सर्पो द्रष्टव्यः

    स्वभावद्वेषाद्व्यापदयितव्यश्च

    तथानुष्ठिते सति तद्वृत्तम्

    अथ नकुलैर्वृक्षोपरि बकशावकानां रावः श्रुतः

    पश्चात्तद्वृक्षम् आरुह्य बकशावकाः खादिताः

    अत आवां ब्रूवः उपायं चिन्तयन् इत्यादि

    आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद्वक्तव्यम् एव

    यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि तदा त्वन्मरणम्

    तत्सर्वथैव स्थीयताम्

    कूर्मो वदति किम् अहम् अप्राज्ञः नाहम् उत्तरं दास्यामि

    न किमपि मया वक्तव्यम्

    तथानुष्ठिते तथाविधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति च अहो महद् आश्चर्यम्पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते

    कश्चिद्वदति यद्य् अयं कूर्मः पतति तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः

    कश्चिद्वदति सरसस्तीरे दग्ध्वा खादितव्यो ऽयम्

    कश्चिद्वदति गृहं नीत्वा भक्षणीयः

    इति

    तद्वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो विस्मृतपूर्वसंस्कारः प्राह युष्माभिर्भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस्तैर्व्यापादितश्च

    अतो ऽहं ब्रवीमि सुहृदां हितकामानाम् इत्यादि

    अथ प्रणिधिर्बकस्तत्रागत्योवाच देव प्राग् एव मया निगदितं दुर्गशोध हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति

    तच्च युष्माभिर्न कृतं तदनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम्

    दुर्गदाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्रप्रत्युक्तेन कृतः

    राजा निःश्वस्याह

    प्रणयाद् उपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु

    स सुप्त इव वृक्षाग्रात्पतितः प्रतिबुध्यते

    kūrmaḥ pṛcchati katham etat

    tau kathayataḥ

    asty uttarāpathe gṛdhrakūṭanāmni parvate mahānpippalavṛkṣaḥ

    tatrāneke bakā nivasanti

    tasya vṛkṣasyādhastādvivare sarpastiṣṭhati

    sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati

    atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacidvṛddhabakenābhihitaṃ bho evaṃ kuruta yūyaṃ matsyān upādāya nakulavivarād ārabhya sarpavivaraṃ yāvatpaṅktikrameṇa ekaikaśo vikirata

    tatastadāhāralubdhairnakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ

    svabhāvadveṣādvyāpadayitavyaśca

    tathānuṣṭhite sati tadvṛttam

    atha nakulairvṛkṣopari bakaśāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ

    paścāttadvṛkṣam āruhya bakaśāvakāḥ khāditāḥ

    ata āvāṃ brūvaḥ upāyaṃ cintayan ityādi

    āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcidvaktavyam eva

    yadi tvam uttaraṃ dāsyasi tadā tvanmaraṇam

    tatsarvathaiva sthīyatām

    kūrmo vadati kim aham aprājñaḥ nāham uttaraṃ dāsyāmi

    na kimapi mayā vaktavyam

    tathānuṣṭhite tathāvidhaṃ kūrmam ālokya sarve gorakṣakāḥ paścāddhāvanti vadanti ca aho mahad āścaryampakṣibhyāṃ kūrmo nīyate

    kaścidvadati yady ayaṃ kūrmaḥ patati tadātraiva paktvā khāditavyaḥ

    kaścidvadati sarasastīre dagdhvā khāditavyo 'yam

    kaścidvadati gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ

    iti

    tadvacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛtapūrvasaṃskāraḥ prāha yuṣmābhirbhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitastairvyāpāditaśca

    ato 'haṃ bravīmi suhṛdāṃ hitakāmānām ityādi

    atha praṇidhirbakastatrāgatyovāca deva prāg eva mayā nigaditaṃ durgaśodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti

    tacca yuṣmābhirna kṛtaṃ tadanavadhānasya phalam idam anubhūtam

    durgadāho meghavarṇena vāyasena gṛdhrapratyuktena kṛtaḥ

    rājā niḥśvasyāha

    praṇayād upakārādvā yo viśvasiti śatruṣu

    sa supta iva vṛkṣāgrātpatitaḥ pratibudhyate

  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16

    चित्रवर्णः पृच्छति कथम् एतत्

    मन्त्री कथयति

    अस्ति गौतमस्य महर्षेस्तपोवने महातपा नाम मुनिः

    तत्र तेन आश्रमसंनिधाने मूषिकशावकः काकमुखाद्भ्रष्टो दृष्टः

    ततो दयायुक्तेन तेन मुनिना नीवारकणैः संवर्धितः

    ततो बिडालस्तं मूषिकं खादितुम् उपधावति

    तम् अवलोक्य मूषिकस्तस्य मुनेः क्रोडे प्रविवेश

    ततो मुनिनोक्तं मूषिक त्वं मार्जारो भव

    ततः स बिडालः कुक्कुरं दृष्ट्वा पलायते

    ततो मुनिनोक्तं कुक्कुराद्बिभेषि त्वम् एव कुक्कुरो भव

    स च कुक्कुरो व्याघ्राद्बिभेति ततस्तेन मुनिना कुक्कुरो व्याघ्रः कृतः

    अथ तं व्याघ्रं मुनिर्मूषिको ऽयम् इति पश्यति

    अथ तं मुनिं व्याघ्रं च दृष्ट्वा सर्वे वदन्त्यनेन मुनिना मूषिको व्याघ्रतां नीतः

    एतच्छ्रुत्वा सव्यथो व्याघ्रो ऽचिन्तयद्यावद् अनेन मुनिना स्थीयते तावद् इदं मे स्वरूपाख्यानम् अकीर्तिकरं न पलायिष्यते इत्य् आलोच्य मूषिकस्तं मुनिं हन्तुं गतः

    ततो मुनिना तज्ज्ञात्वापुनर्मूषिको भव इत्य् उक्त्वा मूषिक एव कृतः

    अतो ऽहं ब्रवीमि नीचः श्लाघ्यपदं प्राप्येत्यादि

    citravarṇaḥ pṛcchati katham etat

    mantrī kathayati

    asti gautamasya maharṣestapovane mahātapā nāma muniḥ

    tatra tena āśramasaṃnidhāne mūṣikaśāvakaḥ kākamukhādbhraṣṭo dṛṣṭaḥ

    tato dayāyuktena tena muninā nīvārakaṇaiḥ saṃvardhitaḥ

    tato biḍālastaṃ mūṣikaṃ khāditum upadhāvati

    tam avalokya mūṣikastasya muneḥ kroḍe praviveśa

    tato muninoktaṃ mūṣika tvaṃ mārjāro bhava

    tataḥ sa biḍālaḥ kukkuraṃ dṛṣṭvā palāyate

    tato muninoktaṃ kukkurādbibheṣi tvam eva kukkuro bhava

    sa ca kukkuro vyāghrādbibheti tatastena muninā kukkuro vyāghraḥ kṛtaḥ

    atha taṃ vyāghraṃ munirmūṣiko 'yam iti paśyati

    atha taṃ muniṃ vyāghraṃ ca dṛṣṭvā sarve vadantyanena muninā mūṣiko vyāghratāṃ nītaḥ

    etacchrutvā savyatho vyāghro 'cintayadyāvad anena muninā sthīyate tāvad idaṃ me svarūpākhyānam akīrtikaraṃ na palāyiṣyate ity ālocya mūṣikastaṃ muniṃ hantuṃ gataḥ

    tato muninā tajjñātvāpunarmūṣiko bhava ity uktvā mūṣika eva kṛtaḥ

    ato 'haṃ bravīmi nīcaḥ ślāghyapadaṃ prāpyetyādi

  17. 17
  18. 18

    चित्रवर्णः पृच्छति कथम् एतत्

    मन्त्री कथयति

    अस्ति मालवविषये पद्मगर्भाभिधानं सरः

    तत्रैको वृद्धो बकः सामर्थ्यहीन उद्विग्नम् इवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः

    स च केनचित्कुलीरणे दूराद् एव दृष्टः

    पृष्टश्च किम् इति भवान् अत्राहारत्यागेन तिष्ठति

    बकेनोक्तं मत्स्या मम जीवनहेतवः

    ते कैवर्तैर् आगत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता

    अतो वर्तनाभावाद् एवास्मन्मरणम् उपस्थितम् इति ज्ञात्वाहारेऽप्य् अनादरः कृतः

    ततो मत्स्यैर् आलोचितमिह समये तावद् उपकारक एवायं लक्ष्यते

    तद् अयम् एव यथाकर्तव्यं पृच्छ्यताम्

    तथा चोक्तम्

    उपकर्त्रारिणा सन्धिर्न मित्रेणापकारिणा

    उपकारापकारो हि लक्ष्यं लक्षणम् एतयोः

    citravarṇaḥ pṛcchati katham etat

    mantrī kathayati

    asti mālavaviṣaye padmagarbhābhidhānaṃ saraḥ

    tatraiko vṛddho bakaḥ sāmarthyahīna udvignam ivātmānaṃ darśayitvā sthitaḥ

    sa ca kenacitkulīraṇe dūrād eva dṛṣṭaḥ

    pṛṣṭaśca kim iti bhavān atrāhāratyāgena tiṣṭhati

    bakenoktaṃ matsyā mama jīvanahetavaḥ

    te kaivartair āgatya vyāpādayitavyā iti vārtā nagaropānte mayā śrutā

    ato vartanābhāvād evāsmanmaraṇam upasthitam iti jñātvāhāre'py anādaraḥ kṛtaḥ

    tato matsyair ālocitamiha samaye tāvad upakāraka evāyaṃ lakṣyate

    tad ayam eva yathākartavyaṃ pṛcchyatām

    tathā coktam

    upakartrāriṇā sandhirna mitreṇāpakāriṇā

    upakārāpakāro hi lakṣyaṃ lakṣaṇam etayoḥ

  19. 19

    मत्स्या ऊचुः भो बक को ऽत्र अस्माकं रक्षणोपायः

    बको ब्रूते अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तराश्रयणम्

    तत्राहम् एकैकशो युष्मान्नयामि

    मत्स्या आहुः एवम् अस्तु

    ततो ऽसौ दुष्टबकस्तान्मत्स्यान् एकैकशो नीत्वा खादति

    अनन्तरं कुलीरस्तम् उवाच भो बक माम् अपि तत्र नय

    ततो बको ऽप्य् अपूर्वकुलीरमांसार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान्

    कुलीरो ऽपि मत्स्यकण्टकाकीर्णं तं स्थलम् आलोक्याचिन्तयथा हतो ऽस्मि मन्दभाग्यः

    भवतु इदानीं समयोचितं व्यवहरिष्यामि

    यतः

    तावद्भयेन भेतव्यं यावद्भयम् अनागतम्

    आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहरत्वयम् अभीतिवत्

    matsyā ūcuḥ bho baka ko 'tra asmākaṃ rakṣaṇopāyaḥ

    bako brūte asti rakṣaṇopāyo jalāśayāntarāśrayaṇam

    tatrāham ekaikaśo yuṣmānnayāmi

    matsyā āhuḥ evam astu

    tato 'sau duṣṭabakastānmatsyān ekaikaśo nītvā khādati

    anantaraṃ kulīrastam uvāca bho baka mām api tatra naya

    tato bako 'py apūrvakulīramāṃsārthī sādaraṃ taṃ nītvā sthale dhṛtavān

    kulīro 'pi matsyakaṇṭakākīrṇaṃ taṃ sthalam ālokyācintayathā hato 'smi mandabhāgyaḥ

    bhavatu idānīṃ samayocitaṃ vyavahariṣyāmi

    yataḥ

    tāvadbhayena bhetavyaṃ yāvadbhayam anāgatam

    āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā praharatvayam abhītivat

  20. 20
  21. 21

    इत्य् आलोच्य स कुलीरकस्तस्य बकस्य ग्रीवां चिछेद

    अथ स बकः पञ्चत्वं गतः

    अतो ऽहं ब्रवीमि भक्षयित्वा बहून्मत्स्यान् इत्यादि

    ततश्चित्रवर्णो ऽवदच्छृणु तावन्मन्त्रिन्मयैतद् आलोचितम्

    अस्ति यद् अत्रावस्थितेनानेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूरद्वीपस्योत्तमानि तावन्त्य् अस्माकम् उपनेतव्यानि

    तेनास्माभिर्महासुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम्

    दूरदर्शी विहस्याह देव

    अनागतवतीं चिन्तां कृत्वा यस्तु प्रहृष्यति

    स तिरस्कारम् आप्नोति भग्नभाण्डो द्विजो यथा

    ity ālocya sa kulīrakastasya bakasya grīvāṃ cicheda

    atha sa bakaḥ pañcatvaṃ gataḥ

    ato 'haṃ bravīmi bhakṣayitvā bahūnmatsyān ityādi

    tataścitravarṇo 'vadacchṛṇu tāvanmantrinmayaitad ālocitam

    asti yad atrāvasthitenānena meghavarṇena rājñā yāvanti vastūni karpūradvīpasyottamāni tāvanty asmākam upanetavyāni

    tenāsmābhirmahāsukhena vindhyācale sthātavyam

    dūradarśī vihasyāha deva

    anāgatavatīṃ cintāṃ kṛtvā yastu prahṛṣyati

    sa tiraskāram āpnoti bhagnabhāṇḍo dvijo yathā

  22. 22

    राजाह कथम् एतत्

    मन्त्री कथयति

    अस्ति देवीकोटनाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः

    तेन महाविषुवत्सङ्क्रान्त्यां सक्तुपूर्णशराव एकः प्राप्तः

    ततस्तम् आदायासौ कुम्भकारस्य भाण्डपूर्णमण्डपैकदेशे रौद्रेणाकुलितः सुप्तः

    ततः सक्तुरक्षार्थं हस्ते दण्डम् एकम् आदायाचिन्तयद् अद्याहं सक्तुशरावं विक्रीय दश कपर्दकान्प्राप्स्यामि तदात्रैव तैः कपर्दकैर्घटशरावादिकम् उपक्रीयानेकधा वृद्धैस्तद्धनैः पुनः पुनः पूर्गवस्त्रादिम् उपक्रीय विक्रीय लक्षसङ्ख्यानि धनानि कृत्वा विवाहचतुष्टयं करिष्यामि

    अनन्तरं तासु स्वपत्नीषु या रूपयौवनवती तस्याम् अधिकानुरागं करिष्यामि

    सपत्न्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यामि तदा कोपाकुलो ऽहं ताः सर्वा लगुडेन ताडयिष्यामीत्य् अभिधाय तेन लगुडः प्रक्षिप्तः

    तेन सक्तुशरावश्चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि

    ततस्तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथाविधानि भाण्डान्य् अवलोक्य ब्राह्मणस्तिरस्कृतो मण्डपाद्बहिष्कृतश्च

    अतो ऽहं ब्रवीमि अनागतवतीं चिन्ताम् इत्यादि

    ततो राजा रहसि गृध्रम् उवाच तात यथा कर्तव्यं तथोपदिश

    गृध्रो ब्रूते

    मदोद्धतस्य नृपतेः प्रकीर्णस्येव दन्तिनः

    गच्छन्त्य् उन्मार्गयातस्य नेतारः खलु वाच्यताम्

    rājāha katham etat

    mantrī kathayati

    asti devīkoṭanāmni nagare devaśarmā nāma brāhmaṇaḥ

    tena mahāviṣuvatsaṅkrāntyāṃ saktupūrṇaśarāva ekaḥ prāptaḥ

    tatastam ādāyāsau kumbhakārasya bhāṇḍapūrṇamaṇḍapaikadeśe raudreṇākulitaḥ suptaḥ

    tataḥ sakturakṣārthaṃ haste daṇḍam ekam ādāyācintayad adyāhaṃ saktuśarāvaṃ vikrīya daśa kapardakānprāpsyāmi tadātraiva taiḥ kapardakairghaṭaśarāvādikam upakrīyānekadhā vṛddhaistaddhanaiḥ punaḥ punaḥ pūrgavastrādim upakrīya vikrīya lakṣasaṅkhyāni dhanāni kṛtvā vivāhacatuṣṭayaṃ kariṣyāmi

    anantaraṃ tāsu svapatnīṣu yā rūpayauvanavatī tasyām adhikānurāgaṃ kariṣyāmi

    sapatnyo yadā dvandvaṃ kariṣyāmi tadā kopākulo 'haṃ tāḥ sarvā laguḍena tāḍayiṣyāmīty abhidhāya tena laguḍaḥ prakṣiptaḥ

    tena saktuśarāvaścūrṇito bhāṇḍāni ca bahūni bhagnāni

    tatastena śabdenāgatena kumbhakāreṇa tathāvidhāni bhāṇḍāny avalokya brāhmaṇastiraskṛto maṇḍapādbahiṣkṛtaśca

    ato 'haṃ bravīmi anāgatavatīṃ cintām ityādi

    tato rājā rahasi gṛdhram uvāca tāta yathā kartavyaṃ tathopadiśa

    gṛdhro brūte

    madoddhatasya nṛpateḥ prakīrṇasyeva dantinaḥ

    gacchanty unmārgayātasya netāraḥ khalu vācyatām

  23. 23

    शृणु देव किम् अस्माभिर्बलदर्पाद्दुर्गं भग्नम् उत तव प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन

    राजाह भवताम् उपायेन

    गृध्रो ब्रूते यद्य् अस्मद्वचनं क्रियते तदा स्वदेशे गम्यताम्

    अन्यथा वर्षाकाले प्राप्ते पुनस्तुल्यबलेन विग्रहे सत्य् अस्माकं परभूमिष्ठानां स्वदेशगमनम् अपि दुर्लभं भविष्यति

    तत्सुखशोभार्थं संधाय गम्यताम्

    दुर्गं भग्नं कीर्तिश्च लब्धेव

    मम संमतं तावद् एतत्

    यतः

    यो हि धर्मं पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये

    अप्रियाण्य् आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

    śṛṇu deva kim asmābhirbaladarpāddurgaṃ bhagnam uta tava pratāpādhiṣṭhitenopāyena

    rājāha bhavatām upāyena

    gṛdhro brūte yady asmadvacanaṃ kriyate tadā svadeśe gamyatām

    anyathā varṣākāle prāpte punastulyabalena vigrahe saty asmākaṃ parabhūmiṣṭhānāṃ svadeśagamanam api durlabhaṃ bhaviṣyati

    tatsukhaśobhārthaṃ saṃdhāya gamyatām

    durgaṃ bhagnaṃ kīrtiśca labdheva

    mama saṃmataṃ tāvad etat

    yataḥ

    yo hi dharmaṃ puraskṛtya hitvā bhartuḥ priyāpriye

    apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān

  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27

    राजोवाच कथम् एतत्

    मन्त्री कथयति

    पुरा दैत्यौ सहोदरौ सुन्दोपसुन्दनामानौ महता कायक्लेशेन त्रैलोक्यराज्यकामनया चिराच्चन्द्रशेखरम् आराधितवन्तौ

    ततस्तयोर्भगवान्परितुष्टः सन्वरं वरयतम् इत्य् उवाच

    अनन्तरं तयोः कण्ठाधिष्ठितायाः सरस्वत्याः प्रभावात्ताव् अन्यद्वक्तुकामाव् अन्यदभिहितवन्तौ यद्य् आवयोर्भवान्परितुष्टस्तदा स्वप्रियां पार्वतीं परमेश्वरो ददातु

    अथ भगवता क्रुद्धेन वरदानस्यावश्यकतया विचारमूढयोः पार्वती प्रदत्ता

    ततस्तस्या रूपलावण्यलुब्धाभ्यां जगद्घातिभ्यां मससोत्सुकाभ्यां पापतिमिराभ्याम्ममेत्य् अन्योन्यं कलहायमानाभ्यां प्रमाणपुरुषः कश्चित्पृच्छ्यताम् इति मतौ कृतायां स एव भट्टारको वृद्धद्विजरूपः समागत्य तत्रोपस्थितः

    अनन्तरम् आवाभ्याम् इयं स्वबललब्धा कस्येयम् आवयोर्भवति इति ब्राह्मणम् अपृच्छताम्

    ब्राह्मणो ब्रूते

    ज्ञानश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवान् अपि

    धनधान्याधिको वैश्यः शूद्रस्तु द्विजसेवया

    rājovāca katham etat

    mantrī kathayati

    purā daityau sahodarau sundopasundanāmānau mahatā kāyakleśena trailokyarājyakāmanayā cirāccandraśekharam ārādhitavantau

    tatastayorbhagavānparituṣṭaḥ sanvaraṃ varayatam ity uvāca

    anantaraṃ tayoḥ kaṇṭhādhiṣṭhitāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāvāttāv anyadvaktukāmāv anyadabhihitavantau yady āvayorbhavānparituṣṭastadā svapriyāṃ pārvatīṃ parameśvaro dadātu

    atha bhagavatā kruddhena varadānasyāvaśyakatayā vicāramūḍhayoḥ pārvatī pradattā

    tatastasyā rūpalāvaṇyalubdhābhyāṃ jagadghātibhyāṃ masasotsukābhyāṃ pāpatimirābhyāmmamety anyonyaṃ kalahāyamānābhyāṃ pramāṇapuruṣaḥ kaścitpṛcchyatām iti matau kṛtāyāṃ sa eva bhaṭṭārako vṛddhadvijarūpaḥ samāgatya tatropasthitaḥ

    anantaram āvābhyām iyaṃ svabalalabdhā kasyeyam āvayorbhavati iti brāhmaṇam apṛcchatām

    brāhmaṇo brūte

    jñānaśreṣṭho dvijaḥ pūjyaḥ kṣatriyo balavān api

    dhanadhānyādhiko vaiśyaḥ śūdrastu dvijasevayā

  28. 28

    तद्युवां क्षात्रधर्मानुगौ

    युद्ध एव युवयोर्नियम इत्य् अभिहिते सति साधूक्तम् अनेनेति कृत्वान्योन्यतुल्यवीर्यौ समकालम् अन्योन्यघातेन विनाशम् उपागतौ

    अतो ऽहं ब्रवीमि सन्धिम् इच्छेत्समेनापि इत्यादि

    राजाह तत्प्राग् एव किं नेदम् उपदिष्टं भवद्भिः

    मन्त्री ब्रूते तदा मद्वचनं किम् अवसानपर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः

    यतः साधुगुणयुक्तो ऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः

    तथा चोक्तम्

    सत्यार्थौ धार्मिको ऽनार्यो भ्रातृसङ्घातवान्बली

    अनेकयुद्धविजयी संधेयाः सप्त कीर्तिताः

    tadyuvāṃ kṣātradharmānugau

    yuddha eva yuvayorniyama ity abhihite sati sādhūktam aneneti kṛtvānyonyatulyavīryau samakālam anyonyaghātena vināśam upāgatau

    ato 'haṃ bravīmi sandhim icchetsamenāpi ityādi

    rājāha tatprāg eva kiṃ nedam upadiṣṭaṃ bhavadbhiḥ

    mantrī brūte tadā madvacanaṃ kim avasānaparyantaṃ śrutaṃ bhavadbhiḥ tadāpi mama saṃmatyā nāyaṃ vigrahārambhaḥ

    yataḥ sādhuguṇayukto 'yaṃ hiraṇyagarbho na vigrāhyaḥ

    tathā coktam

    satyārthau dhārmiko 'nāryo bhrātṛsaṅghātavānbalī

    anekayuddhavijayī saṃdheyāḥ sapta kīrtitāḥ

  29. 29
  30. 30