175 shlokas
- 1
अथ राजपुत्रा ऊचुर् आर्य मित्रलाभः श्रुतस्तावद् अस्माभिः
इदानीं सुहृद्भेदं श्रोतुम् इच्छामः
विष्णुशर्मोवाच सुहृद्भेदं तावच्छृणुत
यस्यायम् आद्यः श्लोकः
वर्धमानो महान्स्नेहो मृगेन्द्रवृषयोर्वने
पिशुनेनातिलुब्धेन जम्बुकेन विनाशितः
atha rājaputrā ūcur ārya mitralābhaḥ śrutastāvad asmābhiḥ
idānīṃ suhṛdbhedaṃ śrotum icchāmaḥ
viṣṇuśarmovāca suhṛdbhedaṃ tāvacchṛṇuta
yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ
vardhamāno mahānsneho mṛgendravṛṣayorvane
piśunenātilubdhena jambukena vināśitaḥ
- 2
राजपुत्रैर् उक्तं कथम् एतत्
विष्णुशर्मा कथयत्यस्ति दक्षिणापथे सुवर्णवती नाम नगरी
तत्र वर्धमानो नाम वणिङ्निवसति
तस्य प्रचुरेऽपि वित्ते ऽपरान्बन्धून् अतिसमृद्धान्समीक्ष्य पुनर् अर्थवृद्धिः करणीयेति मतिर्बभूव
यतः
अधो ऽधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते
उपर्य् उपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति
rājaputrair uktaṃ katham etat
viṣṇuśarmā kathayatyasti dakṣiṇāpathe suvarṇavatī nāma nagarī
tatra vardhamāno nāma vaṇiṅnivasati
tasya pracure'pi vitte 'parānbandhūn atisamṛddhānsamīkṣya punar arthavṛddhiḥ karaṇīyeti matirbabhūva
yataḥ
adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopacīyate
upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati
- 3
अपरं च
ब्रह्महापि नरः पूज्यो यस्यास्ति विपुलं धनम्
शशिनस्तुल्यवंशो ऽपि निर्धनः परिभूयते
aparaṃ ca
brahmahāpi naraḥ pūjyo yasyāsti vipulaṃ dhanam
śaśinastulyavaṃśo 'pi nirdhanaḥ paribhūyate
- 4
अन्यच्च
अव्यवसायिनम् अलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीणम्
प्रमदेव हि वृद्धपतिं नेच्छत्य् अवगूहितुं लक्ष्मीः
anyacca
avyavasāyinam alasaṃ daivaparaṃ sāhasācca parihīṇam
pramadeva hi vṛddhapatiṃ necchaty avagūhituṃ lakṣmīḥ
- 5
किं च
आलस्यं स्त्रीसेवा सरोगता जन्मभूमिवात्सल्यम्
संतोषो भीरुत्वं षड्व्याघाता महत्त्वस्य
kiṃ ca
ālasyaṃ strīsevā sarogatā janmabhūmivātsalyam
saṃtoṣo bhīrutvaṃ ṣaḍvyāghātā mahattvasya
- 6
यतः
सम्पदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः
कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम्
yataḥ
sampadā susthitaṃmanyo bhavati svalpayāpi yaḥ
kṛtakṛtyo vidhirmanye na vardhayati tasya tām
- 7
अपरं च
निरुत्साहं निरानन्दं निर्वीर्यम् अरिनन्दनम्
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रम् ईदृशम्
aparaṃ ca
nirutsāhaṃ nirānandaṃ nirvīryam arinandanam
mā sma sīmantinī kācijjanayetputram īdṛśam
- 8
तथा चोक्तम्
अलब्धं चैव लिप्सेत लब्धं रक्षेत्प्रयत्नतः
रक्षितं वर्धयेच्चैव वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत्
tathā coktam
alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣetprayatnataḥ
rakṣitaṃ vardhayeccaiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet
- 9
यतो ऽलब्धम् इच्छतो ऽर्थयोगाद् अर्थस्य प्राप्तिर् एव
लब्धस्याप्य् अरक्षितस्य निधेर् अपि स्वयं विनाशः
अपि च
अवर्धमानश्चार्थः काले स्वल्पव्ययो ऽप्य् अञ्जनवत्क्षयम् एति
नोपभुज्यमानश्च निष्प्रयोजन एव सः
तथा चोक्तम्
धनेन किं यो न ददाति नाश्नुते बलेन किं यश्च रिपून्न बाधते
श्रुतेन किं यो न च धर्मम् आचरेत्किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो भवेत्
yato 'labdham icchato 'rthayogād arthasya prāptir eva
labdhasyāpy arakṣitasya nidher api svayaṃ vināśaḥ
api ca
avardhamānaścārthaḥ kāle svalpavyayo 'py añjanavatkṣayam eti
nopabhujyamānaśca niṣprayojana eva saḥ
tathā coktam
dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaśca ripūnna bādhate
śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaretkim ātmanā yo na jitendriyo bhavet
- 10
यतः
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च
yataḥ
jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ
sa hetuḥ sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca
- 11
दानोपभोगरहिता दिवसा यस्य यान्ति वै
स कर्मकारभस्त्रेव श्वसन्न् अपि न जीवति
dānopabhogarahitā divasā yasya yānti vai
sa karmakārabhastreva śvasann api na jīvati
- 12
इति संचिन्त्य नन्दकसंजीवकनामानौ वृषभौ धुरि नियोज्य शकटं नानाविधद्रव्यपूर्णं कृत्वा वाणिज्येन गतः कश्मीरं प्रति
अन्यच्च
अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य च संचयम्
अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मभिः
iti saṃcintya nandakasaṃjīvakanāmānau vṛṣabhau dhuri niyojya śakaṭaṃ nānāvidhadravyapūrṇaṃ kṛtvā vāṇijyena gataḥ kaśmīraṃ prati
anyacca
añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya ca saṃcayam
avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmabhiḥ
- 13
यतः
को ऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम्
को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम्
yataḥ
ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām
ko videśaḥ savidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām
- 14
अथ गच्छतस्तस्य सुदुर्गनाम्नि महारण्ये संजीवको भग्नजानुर्निपतितः
तम् आलोक्य वर्धमानो ऽचिन्तयत्
करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायम् इतस्ततः
फलं पुनस्तद् एव स्याद्यद्विधेर्मनसि स्थितम्
atha gacchatastasya sudurganāmni mahāraṇye saṃjīvako bhagnajānurnipatitaḥ
tam ālokya vardhamāno 'cintayat
karotu nāma nītijño vyavasāyam itastataḥ
phalaṃ punastad eva syādyadvidhermanasi sthitam
- 15
किंतु
विस्मयः सर्वथा हेयः प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम्
तस्माद्विस्मयम् उत्सृज्य साध्ये सिद्धिर्विधीयताम्
kiṃtu
vismayaḥ sarvathā heyaḥ pratyūhaḥ sarvakarmaṇām
tasmādvismayam utsṛjya sādhye siddhirvidhīyatām
- 16
इति संचिन्त्य संजीवकं तत्र परित्यज्य वर्धमानः पुनः स्वयं धर्मपुरं नाम नगरं गत्वा महाकायम् अन्यं वृषभम् एकं समानीय धुरि नियोज्य चलितः
ततः संजीवको ऽपि कथं कथम् अपि खुरत्रये भरं कृत्वोत्थितः
यतः
निमग्नस्य पयोराशौ पर्वतात्पतितस्य च
तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति
iti saṃcintya saṃjīvakaṃ tatra parityajya vardhamānaḥ punaḥ svayaṃ dharmapuraṃ nāma nagaraṃ gatvā mahākāyam anyaṃ vṛṣabham ekaṃ samānīya dhuri niyojya calitaḥ
tataḥ saṃjīvako 'pi kathaṃ katham api khuratraye bharaṃ kṛtvotthitaḥ
yataḥ
nimagnasya payorāśau parvatātpatitasya ca
takṣakeṇāpi daṣṭasya āyurmarmāṇi rakṣati
- 17
नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्धः शरशतैर् अपि
कुशाग्रेणैव संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति
nākāle mriyate janturviddhaḥ śaraśatair api
kuśāgreṇaiva saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati
- 18
अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति
जीवत्य् अनाथो ऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नो ऽपि गृहे न जीवति
arakṣitaṃ tiṣṭhati daivarakṣitaṃ surakṣitaṃ daivahataṃ vinaśyati
jīvaty anātho 'pi vane visarjitaḥ kṛtaprayatno 'pi gṛhe na jīvati
- 19
ततो दिनेषु गच्छत्सु संजीवकः स्वेच्छाहारविहारं कृत्वारण्यं भ्राम्यन्हृष्टपुष्टाङ्गो बलवन्ननाद
तस्मिन्वने पिङ्गलकनामा सिंहः स्वभुजोपार्जितराज्यसुखम् अनुभवन्निवसति
तथा चोक्तम्
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते मृगैः
विक्रमार्जितराज्यस्य स्वयम् एव मृगेन्द्रता
tato dineṣu gacchatsu saṃjīvakaḥ svecchāhāravihāraṃ kṛtvāraṇyaṃ bhrāmyanhṛṣṭapuṣṭāṅgo balavannanāda
tasminvane piṅgalakanāmā siṃhaḥ svabhujopārjitarājyasukham anubhavannivasati
tathā coktam
nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate mṛgaiḥ
vikramārjitarājyasya svayam eva mṛgendratā
- 20
स चैकदा पिपासाकुलितः पानीयं पातुं यमुनाकच्छम् अगच्छत्
तेन च तत्र सिंहेनाननुभूतपूर्वकम् अकालघनगर्जितम् इव संजीवकनर्दितम् अश्रावि
तच्छ्रुत्वा पानीयम् अपीत्वा सचकितः परिवृत्य स्वस्थानम् आगत्य किम् इदम् इत्य् आलोचयंस्तूष्णीं स्थितः
स च तथाविधः करटकदमनकाभ्याम् अस्य मन्त्रिपुत्राभ्यां दृष्टः
तं तथाविधं दृष्ट्वा दमनकः करटकम् आह सखे करटक किम् इत्य् अयम् उदकार्थी स्वामी पानीयम् अपीत्वा सचकितो मन्दं मन्दम् अवतिष्ठते
करटको ब्रूते मित्र दमनक अस्मन्मतेनास्य सेवैव न क्रियते
यदि तथा भवति तर्हि किम् अनेन स्वामिचेष्टानिरूपणेनास्माकम्
यतो ऽनेन राज्ञा विनापराधेन चिरम् अवधीरिताभ्याम् आवाभ्यां महद्दुःखम् अनुभूतम्
सेवया धनम् इच्छद्भिः सेवकैः पश्य यत्कृतम्
स्वातन्त्र्यं यच्छरीरस्य मूढैस्तद् अपि हारितम्
sa caikadā pipāsākulitaḥ pānīyaṃ pātuṃ yamunākaccham agacchat
tena ca tatra siṃhenānanubhūtapūrvakam akālaghanagarjitam iva saṃjīvakanarditam aśrāvi
tacchrutvā pānīyam apītvā sacakitaḥ parivṛtya svasthānam āgatya kim idam ity ālocayaṃstūṣṇīṃ sthitaḥ
sa ca tathāvidhaḥ karaṭakadamanakābhyām asya mantriputrābhyāṃ dṛṣṭaḥ
taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā damanakaḥ karaṭakam āha sakhe karaṭaka kim ity ayam udakārthī svāmī pānīyam apītvā sacakito mandaṃ mandam avatiṣṭhate
karaṭako brūte mitra damanaka asmanmatenāsya sevaiva na kriyate
yadi tathā bhavati tarhi kim anena svāmiceṣṭānirūpaṇenāsmākam
yato 'nena rājñā vināparādhena ciram avadhīritābhyām āvābhyāṃ mahadduḥkham anubhūtam
sevayā dhanam icchadbhiḥ sevakaiḥ paśya yatkṛtam
svātantryaṃ yaccharīrasya mūḍhaistad api hāritam
- 21
अपरं च
शीतवातातपक्लेशान्सहन्ते यान्पराश्रिताः
तदंशेनापि मेधावी तपस्तप्त्वा सुखी भवेत्
aparaṃ ca
śītavātātapakleśānsahante yānparāśritāḥ
tadaṃśenāpi medhāvī tapastaptvā sukhī bhavet
- 22
अन्यच्च
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनाम् इह देहिषु
प्राणैर् अर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत्सदा
anyacca
etāvajjanmasāphalyaṃ dehinām iha dehiṣu
prāṇair arthairdhiyā vācā śreya evācaretsadā
- 23
अपरं च
एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर
इति वित्रस्तसारङ्गनेत्रया को न वञ्चितः
aparaṃ ca
ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara
iti vitrastasāraṅganetrayā ko na vañcitaḥ
- 24
किं च
अबुधैर् अर्थलाभाय पण्यस्त्रीभिर् इव स्वयम्
आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः
kiṃ ca
abudhair arthalābhāya paṇyastrībhir iva svayam
ātmā saṃskṛtya saṃskṛtya paropakaraṇīkṛtaḥ
- 25
किं च
या प्रकृत्यैव चपला निपतत्य् अशुचाव् अपि
स्वामिनो बहु मन्यन्ते दृष्टिं ताम् अपि सेवकाः
kiṃ ca
yā prakṛtyaiva capalā nipataty aśucāv api
svāmino bahu manyante dṛṣṭiṃ tām api sevakāḥ
- 26
अपरं च
मौनान्मूर्खः प्रवचनपटुर्वातुलो जल्पको वा क्षान्त्या भीरुर्यदि न सहते प्रायशो नाभिजातः
धृष्टः पार्श्वे वसति नियतं दूरतश्चाप्रगल्भः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनाम् अप्य् अगम्यः
aparaṃ ca
maunānmūrkhaḥ pravacanapaṭurvātulo jalpako vā kṣāntyā bhīruryadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ
dhṛṣṭaḥ pārśve vasati niyataṃ dūrataścāpragalbhaḥ sevādharmaḥ paramagahano yoginām apy agamyaḥ
- 27
विशेषतश्च
प्रणमत्य् उन्नतिहेतोर्जीवितहेतोर्विमुञ्चति प्राणान्
दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकाद् अन्यः
viśeṣataśca
praṇamaty unnatihetorjīvitahetorvimuñcati prāṇān
duḥkhīyati sukhahetoḥ ko mūḍhaḥ sevakād anyaḥ
- 28
दमनको ब्रूते मित्र सर्वथा मनसापि नैतत्कर्तव्यम्
यतः
कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः
अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान्
damanako brūte mitra sarvathā manasāpi naitatkartavyam
yataḥ
kathaṃ nāma na sevyante yatnataḥ parameśvarāḥ
acireṇaiva ye tuṣṭāḥ pūrayanti manorathān
- 29
अन्यच्च
कुतः सेवाविहीनानां चामरोद्धूतसम्पदः
उद्दण्डधवलछत्रं वाजिवारणवाहिनी
anyacca
kutaḥ sevāvihīnānāṃ cāmaroddhūtasampadaḥ
uddaṇḍadhavalachatraṃ vājivāraṇavāhinī
- 30
करटको ब्रूते तथापि किम् अनेनास्माकं व्यापारेण
यतो ऽव्यापारेषु व्यापारः सर्वथा परिहरणीयः
पश्य
अव्यापारेषु व्यापारं यो नरः कर्तुम् इच्छति
स एव निधनं याति कीलोत्पाटीव वानरः
karaṭako brūte tathāpi kim anenāsmākaṃ vyāpāreṇa
yato 'vyāpāreṣu vyāpāraḥ sarvathā pariharaṇīyaḥ
paśya
avyāpāreṣu vyāpāraṃ yo naraḥ kartum icchati
sa eva nidhanaṃ yāti kīlotpāṭīva vānaraḥ

