201 shlokas
- 1
अथ प्रासादपृष्ठे सुखोपविष्टानां राजपुत्राणां पुरस्तात्प्रस्तावक्रमेण पण्डितो ऽब्रवीत्
भो राजपुत्राः शृणुत
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्
व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा
atha prāsādapṛṣṭhe sukhopaviṣṭānāṃ rājaputrāṇāṃ purastātprastāvakrameṇa paṇḍito 'bravīt
bho rājaputrāḥ śṛṇuta
kāvyaśāstravinodena kālo gacchati dhīmatām
vyasanena tu mūrkhāṇāṃ nidrayā kalahena vā
- 2
तद्भवतां विनोदाय काककूर्मादीनां विचित्रां कथां कथयिष्यामि
राजपुत्रैर् उक्तमार्य कथ्यताम्
विष्णुशर्मोवाच शृणुत यूयम्
सम्प्रति मित्रलाभः प्रस्तूयते
यस्यायम् आद्यः श्लोकः
असाधना वित्तहीना बुद्धिमन्तः सुहृन्मताः
साधयन्त्य् आशु कार्याणि काककूर्ममृगाखुवत्
tadbhavatāṃ vinodāya kākakūrmādīnāṃ vicitrāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi
rājaputrair uktamārya kathyatām
viṣṇuśarmovāca śṛṇuta yūyam
samprati mitralābhaḥ prastūyate
yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ
asādhanā vittahīnā buddhimantaḥ suhṛnmatāḥ
sādhayanty āśu kāryāṇi kākakūrmamṛgākhuvat
- 3
राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत्
सो ऽब्रवीत्
अस्ति गोदावरीतीरे विशालः शाल्मलीतरुः
तत्र नानादिग्देशाद् आगत्य रात्रौ पक्षिणो निवसन्ति
अथ कदाचिद् अवसन्नायां रात्रौ अस्ताचलचूडावलम्बिनि भगवति कुमुदिनीनायके चन्द्रमसि
लघुपतननामा वायसः प्रबुद्धः कृतान्तम् इव द्वितीयम् अटन्तं पाशहस्तं व्याधम् अपश्यत्
तम् आलोक्याचिन्तयत्
अद्य प्रातर् एवानिष्टदर्शनं जातम्
न जाने किम् अनभिमतं दर्शयिष्यति
इत्य् उक्त्वा तद् अनुसरणक्रमेण व्याकुलश्चलति
यतः
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
rājaputrā ūcuḥ katham etat
so 'bravīt
asti godāvarītīre viśālaḥ śālmalītaruḥ
tatra nānādigdeśād āgatya rātrau pakṣiṇo nivasanti
atha kadācid avasannāyāṃ rātrau astācalacūḍāvalambini bhagavati kumudinīnāyake candramasi
laghupatananāmā vāyasaḥ prabuddhaḥ kṛtāntam iva dvitīyam aṭantaṃ pāśahastaṃ vyādham apaśyat
tam ālokyācintayat
adya prātar evāniṣṭadarśanaṃ jātam
na jāne kim anabhimataṃ darśayiṣyati
ity uktvā tad anusaraṇakrameṇa vyākulaścalati
yataḥ
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca
divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
- 4
अन्यच्च
विषयिणाम् इदम् अवश्यं कर्तव्यम्
उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किम् अद्य सुकृतं कृतम्
आयुषः खण्डम् आदाय रविर् अस्तं गमिष्यति
anyacca
viṣayiṇām idam avaśyaṃ kartavyam
utthāyotthāya boddhavyaṃ kim adya sukṛtaṃ kṛtam
āyuṣaḥ khaṇḍam ādāya ravir astaṃ gamiṣyati
- 5
अथ तेन व्याधेन तण्डुलकणान्विकीर्य जालं विस्तीर्णम्
स च तत्र प्रच्छन्नो भूत्वा स्थितः
अस्मिन्न् एव काले चित्रग्रीवनामा कपोतराजः सपरिवारो वियति विसर्पंस्तण्डुलकणान् अवलोकयामास
ततः कपोतराजस्तण्डुलकणलुब्धान्कपोतान्प्राह
कुतो ऽत्र निर्जने वने तण्डुलकणानां सम्भवः
तन्निरूप्यतां तावत्
भद्रम् इदं न पश्यामि प्रायेणानेन तण्डुलकणलोभेनास्माभिर् अपि तथा भवितव्यम्
कङ्कणस्य तु लोभेन मग्नः पङ्के सुदुस्तरे
वृद्धव्याघ्रेण सम्प्राप्तः पथिकः संमृतः
atha tena vyādhena taṇḍulakaṇānvikīrya jālaṃ vistīrṇam
sa ca tatra pracchanno bhūtvā sthitaḥ
asminn eva kāle citragrīvanāmā kapotarājaḥ saparivāro viyati visarpaṃstaṇḍulakaṇān avalokayāmāsa
tataḥ kapotarājastaṇḍulakaṇalubdhānkapotānprāha
kuto 'tra nirjane vane taṇḍulakaṇānāṃ sambhavaḥ
tannirūpyatāṃ tāvat
bhadram idaṃ na paśyāmi prāyeṇānena taṇḍulakaṇalobhenāsmābhir api tathā bhavitavyam
kaṅkaṇasya tu lobhena magnaḥ paṅke sudustare
vṛddhavyāghreṇa samprāptaḥ pathikaḥ saṃmṛtaḥ
- 6
कपोता ऊचुः
कथम् एतत्
सो ऽब्रवीत्
अहम् एकदा दक्षिणारण्ये चरन्न् अपश्यम् एको वृद्धो व्याघ्रः स्नातः कुशहस्तः सरस्तीरे ब्रूते भो भो पान्थाः इदं सुवर्णकङ्कणं गृह्यताम्
ततो लोभाकृष्टेन केनचित्पान्थेन आलोचितं भाग्येन एतत्सम्भवति
किंतु अस्मिन् आत्मसंदेहे प्रवृत्तिर्न विधेया
यतः
अनिष्टाद् इष्टलाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा
यत्रास्ते विषसंसर्गो ऽमृतं तद् अपि मृत्यवे
kapotā ūcuḥ
katham etat
so 'bravīt
aham ekadā dakṣiṇāraṇye carann apaśyam eko vṛddho vyāghraḥ snātaḥ kuśahastaḥ sarastīre brūte bho bho pānthāḥ idaṃ suvarṇakaṅkaṇaṃ gṛhyatām
tato lobhākṛṣṭena kenacitpānthena ālocitaṃ bhāgyena etatsambhavati
kiṃtu asmin ātmasaṃdehe pravṛttirna vidheyā
yataḥ
aniṣṭād iṣṭalābhe'pi na gatirjāyate śubhā
yatrāste viṣasaṃsargo 'mṛtaṃ tad api mṛtyave
- 7
किंतु सर्वत्रार्थार्जनप्रवृत्तौ संदेह एव
तथा चोक्तम्
न संशयम् अनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति
संशयं पुनर् आरुह्य यदि जीवति पश्यति
kiṃtu sarvatrārthārjanapravṛttau saṃdeha eva
tathā coktam
na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati
saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati
- 8
तन्निरूपयामि तावत्
प्रकाशं ब्रूते
कुत्र तव कङ्कणम्व्याघ्रो हस्तं प्रसार्य दर्शयति
पान्थो ऽवदत्कथं मारात्मके त्वयि विश्वासः
व्याघ्र उवाच शृणु रे पान्थ प्राग् एव यौवनदशायाम् अहम् अतीव दुर्वृत्त आसम्
अनेकगोमानुषाणां वधान्मे पुत्रा मृता दाराश्च
वंशहीनश्चाहम्
ततः केनचिद्धार्मिकेणाहम् उपदिष्टः
दानधर्मादिकं चरतु भवान् इति
तदुपदेशादिदानीम् अहं स्नानशीलो दाता वृद्धो गलितनखदन्तः न कथं विश्वासभूमिः
उक्तं च
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं धृतिः क्षमा
अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः
tannirūpayāmi tāvat
prakāśaṃ brūte
kutra tava kaṅkaṇamvyāghro hastaṃ prasārya darśayati
pāntho 'vadatkathaṃ mārātmake tvayi viśvāsaḥ
vyāghra uvāca śṛṇu re pāntha prāg eva yauvanadaśāyām aham atīva durvṛtta āsam
anekagomānuṣāṇāṃ vadhānme putrā mṛtā dārāśca
vaṃśahīnaścāham
tataḥ kenaciddhārmikeṇāham upadiṣṭaḥ
dānadharmādikaṃ caratu bhavān iti
tadupadeśādidānīm ahaṃ snānaśīlo dātā vṛddho galitanakhadantaḥ na kathaṃ viśvāsabhūmiḥ
uktaṃ ca
ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ dhṛtiḥ kṣamā
alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ
- 9
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गो दम्भार्थम् अपि सेव्यते
उत्तरस्तु चतुर्वर्गो महात्मन्य् एव तिष्ठति
tatra pūrvaścaturvargo dambhārtham api sevyate
uttarastu caturvargo mahātmany eva tiṣṭhati
- 10
मम चैतावान्लोभविरहः
येन स्वहस्तस्थम् अपि सुवर्णकङ्कणं यस्मै कस्मैचिद्दातुम् इच्छामि तथापि व्याघ्रो मानुषं खादतीति लोकापवादो दुर्निवारः
यतः
गतानुगतिको लोकः कुट्टनीम् उपदेशिनीम्
प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नम् अपि द्विजम्
mama caitāvānlobhavirahaḥ
yena svahastastham api suvarṇakaṅkaṇaṃ yasmai kasmaiciddātum icchāmi tathāpi vyāghro mānuṣaṃ khādatīti lokāpavādo durnivāraḥ
yataḥ
gatānugatiko lokaḥ kuṭṭanīm upadeśinīm
pramāṇayati no dharme yathā goghnam api dvijam
- 11
मया च धर्मशास्त्राणि अधीतानि
शृणु
मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः क्षुधार्ते भोजनं तथा
दरिद्रे दीयते दानं सफलं पाण्डुनन्दन
mayā ca dharmaśāstrāṇi adhītāni
śṛṇu
marusthalyāṃ yathā vṛṣṭiḥ kṣudhārte bhojanaṃ tathā
daridre dīyate dānaṃ saphalaṃ pāṇḍunandana
- 12
प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा
आत्मौपम्येन भूतानां दयां कुर्वन्ति साधवः
prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā
ātmaupamyena bhūtānāṃ dayāṃ kurvanti sādhavaḥ
- 13
अपरं च
प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणम् अधिगच्छति
aparaṃ ca
pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye
ātmaupamyena puruṣaḥ pramāṇam adhigacchati
- 14
अन्यच्च
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत्
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः
anyacca
mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat
ātmavatsarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ
- 15
त्वं च अतीवदुर्गतः
तेन तत्तुभ्यं दातुं सयत्नो ऽहम्
तथा चोक्तम्
दरिद्रान्भर कौन्तेय मा प्रयच्छेश्वरे धनम्
व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किम् औषधैः
tvaṃ ca atīvadurgataḥ
tena tattubhyaṃ dātuṃ sayatno 'ham
tathā coktam
daridrānbhara kaunteya mā prayaccheśvare dhanam
vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ
- 16
अन्यत्च
दातव्यम् इति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणि
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं विदुः
anyatca
dātavyam iti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇi
deśe kāle ca pātre ca taddānaṃ sāttvikaṃ viduḥ
- 17
तद् अत्र सरसि स्नात्वा सुवर्णकङ्कणम् इदं गृहाण
ततो यावद् असौ तद्वचःप्रतीतो लोभात्सरः स्नातुं प्रविष्टः तावन्महापङ्के निमग्नः पलायितुम् अक्षमः
तं पङ्के पतितं दृष्ट्वा व्याघ्रो ऽवदत हह महापङ्के पतितो ऽसि
अतस्त्वाम् अहम् उत्थापयामि
इत्य् उक्त्वा शनैः शनैर् उपगम्य तेन व्याघ्रेण धृतः स पान्थो ऽचिन्तयत्
न धर्मशास्त्रं पठतीति कारणम्
न चापि वेदाध्ययनं दुरात्मनः
स्वभाव एवात्र तथातिरिच्यते
यथा प्रकृत्या मधुरं गवां पयः
tad atra sarasi snātvā suvarṇakaṅkaṇam idaṃ gṛhāṇa
tato yāvad asau tadvacaḥpratīto lobhātsaraḥ snātuṃ praviṣṭaḥ tāvanmahāpaṅke nimagnaḥ palāyitum akṣamaḥ
taṃ paṅke patitaṃ dṛṣṭvā vyāghro 'vadata haha mahāpaṅke patito 'si
atastvām aham utthāpayāmi
ity uktvā śanaiḥ śanair upagamya tena vyāghreṇa dhṛtaḥ sa pāntho 'cintayat
na dharmaśāstraṃ paṭhatīti kāraṇam
na cāpi vedādhyayanaṃ durātmanaḥ
svabhāva evātra tathātiricyate
yathā prakṛtyā madhuraṃ gavāṃ payaḥ
- 18
किं च
अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानम् इव क्रिया
दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञानं भारः क्रियां विना
kiṃ ca
avaśendriyacittānāṃ hastisnānam iva kriyā
durbhagābharaṇaprāyo jñānaṃ bhāraḥ kriyāṃ vinā
- 19
तन्मया भद्रं न कृतम्
यद् अत्र मारात्मके विश्वासः कृतः
तथा चोक्तम्
नदीनां शस्त्रपाणीनां नखिनां शृङ्गिणां तथा
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च
tanmayā bhadraṃ na kṛtam
yad atra mārātmake viśvāsaḥ kṛtaḥ
tathā coktam
nadīnāṃ śastrapāṇīnāṃ nakhināṃ śṛṅgiṇāṃ tathā
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca
- 20
अपरं च
सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते स्वभावा नेतरे गुणाः
अतीत्य हि गुणान्सर्वान्स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते
aparaṃ ca
sarvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ
atītya hi guṇānsarvānsvabhāvo mūrdhni vartate
- 21
अन्यच्च
स हि गगनविहारी कल्मषध्वंसकारी दशशतकरधारी ज्योतिषां मध्यचारी
विधुर् अपि विधियोगाद्ग्रस्यते राहुणासौ लिखितम् अपि ललाटे प्रोज्झितुं कः समर्थः
anyacca
sa hi gaganavihārī kalmaṣadhvaṃsakārī daśaśatakaradhārī jyotiṣāṃ madhyacārī
vidhur api vidhiyogādgrasyate rāhuṇāsau likhitam api lalāṭe projjhituṃ kaḥ samarthaḥ
- 22
इति चिन्तयन्न् एवासौ व्याघ्रेण धृत्वा व्यापादितः खादितश्च
अतो ऽहं ब्रवीमि कङ्कणस्य तु लोभेनेत्यादि
अत एव सर्वथाविचारितं कर्म न कर्तव्यम् इति
यतः
सुजीर्णम् अन्नं सुविचक्षणः सुतः सुशासिता स्त्री नृपतिः सुसेवितः
सुचिन्त्य चोक्तं सुविचार्य यत्कृतं सुदीर्घकालेऽपि न याति विक्रियाम्
iti cintayann evāsau vyāghreṇa dhṛtvā vyāpāditaḥ khāditaśca
ato 'haṃ bravīmi kaṅkaṇasya tu lobhenetyādi
ata eva sarvathāvicāritaṃ karma na kartavyam iti
yataḥ
sujīrṇam annaṃ suvicakṣaṇaḥ sutaḥ suśāsitā strī nṛpatiḥ susevitaḥ
sucintya coktaṃ suvicārya yatkṛtaṃ sudīrghakāle'pi na yāti vikriyām
- 23
एतद्वचनं श्रुत्वा कश्चित्कपोतः सदर्पम् आहाः किम् एवम् उच्यते वृद्धस्य वचनं ग्राह्यम् आपत्काले ह्य् उपस्थिते
सर्वत्रैवं विचारे च भोजनेऽपि प्रवर्तताम्
etadvacanaṃ śrutvā kaścitkapotaḥ sadarpam āhāḥ kim evam ucyate vṛddhasya vacanaṃ grāhyam āpatkāle hy upasthite
sarvatraivaṃ vicāre ca bhojane'pi pravartatām
- 24
यतः
शङ्काभिः सर्वम् आक्रान्तम् अन्नं पानं च भूतले
प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं न वा
yataḥ
śaṅkābhiḥ sarvam ākrāntam annaṃ pānaṃ ca bhūtale
pravṛttiḥ kutra kartavyā jīvitavyaṃ kathaṃ na vā
- 25
यथा चोक्तम्
ईर्ष्यी घृणी त्व् असंतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः
परभाग्योपजीवी च षड् एते नित्यदुःखिताः
yathā coktam
īrṣyī ghṛṇī tv asaṃtuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nityaduḥkhitāḥ
- 26
एतच्छ्रुत्वा तण्डुलकणलोभेन नभोमण्डलाद् अवतीर्य सर्वे कपोतास्तत्रोपविष्टाः
यतः
सुमहान्त्य् अपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्ते लोभमोहिताः
etacchrutvā taṇḍulakaṇalobhena nabhomaṇḍalād avatīrya sarve kapotāstatropaviṣṭāḥ
yataḥ
sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ
chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyante lobhamohitāḥ
- 27
अन्यच्च
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रजायते
लोभान्मोहश्च नाशश्च लोभः पापस्य कारणम्
anyacca
lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ prajāyate
lobhānmohaśca nāśaśca lobhaḥ pāpasya kāraṇam
- 28
अन्यच्च
असंभवं हेममृगस्य जन्म तथापि रामो लुलुभे मृगाय
प्रायः समापन्नविपत्तिकाले धियो ऽपि पुंसां मलिना भवन्ति
anyacca
asaṃbhavaṃ hemamṛgasya janma tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya
prāyaḥ samāpannavipattikāle dhiyo 'pi puṃsāṃ malinā bhavanti
- 29
अनन्तरं ते सर्वे जालनिबद्धा बभूवुः ततो यस्य वचनात्तत्रावलम्बितास्तं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति स्म
यतः
न गणस्याग्रतो गच्छेत्सिद्धे कार्ये समं फलम्
यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखरस्तत्र हन्यते
anantaraṃ te sarve jālanibaddhā babhūvuḥ tato yasya vacanāttatrāvalambitāstaṃ sarve tiraskurvanti sma
yataḥ
na gaṇasyāgrato gacchetsiddhe kārye samaṃ phalam
yadi kāryavipattiḥ syānmukharastatra hanyate
- 30
तस्य तिरस्कारं श्रुत्वा चित्रग्रीव उवाच नायम् अस्य दोषः
यतः
आपदाम् आपतन्तीनां हितो ऽप्य् आयाति हेतुताम्
मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने
tasya tiraskāraṃ śrutvā citragrīva uvāca nāyam asya doṣaḥ
yataḥ
āpadām āpatantīnāṃ hito 'py āyāti hetutām
mātṛjaṅghā hi vatsasya stambhībhavati bandhane

