47 shlokas
- 1
सिद्धिः साध्ये सताम् अस्तु प्रसादात्तस्य धूर्जटेः
जाह्नवीफेनलेखेव यन्मूर्ध्नि शशिनः कला
siddhiḥ sādhye satām astu prasādāttasya dhūrjaṭeḥ
jāhnavīphenalekheva yanmūrdhni śaśinaḥ kalā
- 2
श्रुतो हितोपदेशो ऽयं पाटवं संस्कृतोक्तिषु
वाचां सर्वत्र वैचित्र्यं नीतिविद्यां ददाति च
śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu
vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nītividyāṃ dadāti ca
- 3
अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्
ajarāmaravatprājño vidyāmarthaṃ ca cintayet
gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret
- 4
सर्वद्रव्येषु विद्यैव द्रव्यम् आहुर् अनुत्तमम्
अहार्यत्वाद् अनर्घत्वाद् अक्षयत्वाच्च सर्वदा
sarvadravyeṣu vidyaiva dravyam āhur anuttamam
ahāryatvād anarghatvād akṣayatvācca sarvadā
- 5
संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित्
समुद्रम् इव दुर्धर्षं नृपं भाग्यम् अतः परम्
saṃyojayati vidyaiva nīcagāpi naraṃ sarit
samudram iva durdharṣaṃ nṛpaṃ bhāgyam ataḥ param
- 6
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्
पात्रत्वात्धनम् आप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्
vidyā dadāti vinayaṃ vinayādyāti pātratām
pātratvātdhanam āpnoti dhanāddharmaṃ tataḥ sukham
- 7
विद्या शस्त्रं च शास्त्रं च द्वे विद्ये प्रतिपत्तये
आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा
vidyā śastraṃ ca śāstraṃ ca dve vidye pratipattaye
ādyā hāsyāya vṛddhatve dvitīyādriyate sadā
- 8
यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत्
कथाछलेन बालानां नीतिस्तद् इह कथ्यते
yannave bhājane lagnaḥ saṃskāro nānyathā bhavet
kathāchalena bālānāṃ nītistad iha kathyate
- 9
मित्रलाभः सुहृद्भेदो विग्रहः संधिर् एव च
पञ्चतन्त्रात्तथान्यस्माद्ग्रन्थाद् आकृष्य लिख्यते
mitralābhaḥ suhṛdbhedo vigrahaḥ saṃdhir eva ca
pañcatantrāttathānyasmādgranthād ākṛṣya likhyate
- 10
अथ कथामुखम्
अस्ति भागीरथीतीरे पाटलिपुत्रनामधेयं नगरम्
तत्र सर्वस्वामिगुणोपेतः सुदर्शनो नाम नरपतिर् आसीत्
स भूपतिर् एकदा केनापि पाठ्यमानं श्लोकद्वयं शुश्राव
अनेकसंशयोच्छेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम्
सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्य् अन्ध एव सः
atha kathāmukham
asti bhāgīrathītīre pāṭaliputranāmadheyaṃ nagaram
tatra sarvasvāmiguṇopetaḥ sudarśano nāma narapatir āsīt
sa bhūpatir ekadā kenāpi pāṭhyamānaṃ ślokadvayaṃ śuśrāva
anekasaṃśayocchedi parokṣārthasya darśakam
sarvasya locanaṃ śāstraṃ yasya nāsty andha eva saḥ
- 11
यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वम् अविवेकिता
एकैकम् अप्य् अनर्थाय किम् उ यत्र चतुष्टयम्
yauvanaṃ dhanasampattiḥ prabhutvam avivekitā
ekaikam apy anarthāya kim u yatra catuṣṭayam
- 12
इत्य् आकर्ण्यात्मनः पुत्राणाम् अनधिगतशास्त्राणां नित्यम् उन्मार्गगामिनां शास्त्राननुष्ठानेनोद्विग्नमनाः स राजा चिन्तयामास
को ऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः
काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम्
ity ākarṇyātmanaḥ putrāṇām anadhigataśāstrāṇāṃ nityam unmārgagāmināṃ śāstrānanuṣṭhānenodvignamanāḥ sa rājā cintayāmāsa
ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvānna dhārmikaḥ
kāṇena cakṣuṣā kiṃ vā cakṣuḥ pīḍaiva kevalam
- 13
अजातमृतमूर्खाणां वरम् आद्यौ न चान्तिमः
सकृद्दुःखकराव् आद्याव् अन्तिमस्तु पदे पदे
ajātamṛtamūrkhāṇāṃ varam ādyau na cāntimaḥ
sakṛdduḥkhakarāv ādyāv antimastu pade pade
- 14
किं च
वरं गर्भस्रावो वरम् अपि च नैवाभिगमनं वरं जातः प्रेतो वरम् अपि च कन्यावजनिता
वरं वन्ध्या भार्या वरम् अपि च गर्भेषु वसतिर्न वाविद्वान्रूपद्रविणगुणयुक्तो ऽपि तनयः
kiṃ ca
varaṃ garbhasrāvo varam api ca naivābhigamanaṃ varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyāvajanitā
varaṃ vandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatirna vāvidvānrūpadraviṇaguṇayukto 'pi tanayaḥ
- 15
स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम्
परिवर्तिनि संसारे मृतः को वा न जायते
sa jāto yena jātena yāti vaṃśaḥ samunnatim
parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate
- 16
अन्यच्च
गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमाद्यस्य
तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति
anyacca
guṇigaṇagaṇanārambhe na patati kaṭhinī sasambhramādyasya
tenāmbā yadi sutinī vada vandhyā kīdṛśī bhavati
- 17
अपि च
दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं मनः
विद्यायाम् अर्थलाभे च मातुर् उच्चार एव सः
api ca
dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ manaḥ
vidyāyām arthalābhe ca mātur uccāra eva saḥ
- 18
अपरं च
वरम् एको गुणी पुत्रो न च मूर्खशतैर् अपि
एकश्चन्द्रमास्तमो हन्ति न च तारागणैर् अपि
aparaṃ ca
varam eko guṇī putro na ca mūrkhaśatair api
ekaścandramāstamo hanti na ca tārāgaṇair api
- 19
पुण्यतीर्थे कृतं येन तपः क्वाप्य् अतिदुष्करम्
तस्य पुत्रो भवेद्वश्यः समृद्धो धार्मिकः सुधीः
puṇyatīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ kvāpy atiduṣkaram
tasya putro bhavedvaśyaḥ samṛddho dhārmikaḥ sudhīḥ
- 20
तथा चोक्तम्
अर्थागमो नित्यम् अरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च
वश्यश्च पुत्रो ऽर्थकरी च विद्या षड्जीवलोकस्य सुखानि राजन्
tathā coktam
arthāgamo nityam arogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca
vaśyaśca putro 'rthakarī ca vidyā ṣaḍjīvalokasya sukhāni rājan
- 21
को धन्यो बहुभिः पुत्रैः कुशूलापूरणाढकैः
वरम् एकः कुलालम्बी यत्र विश्रूयते पिता
ko dhanyo bahubhiḥ putraiḥ kuśūlāpūraṇāḍhakaiḥ
varam ekaḥ kulālambī yatra viśrūyate pitā
- 22
ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी
भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुर् अपण्डितः
ṛṇakartā pitā śatrurmātā ca vyabhicāriṇī
bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrur apaṇḍitaḥ
- 23
यस्य कस्य प्रसूतो ऽपि गुणवान्पूज्यते नरः
धनुर्वंशविशुद्धो ऽपि निर्गुणः किं करिष्यति
yasya kasya prasūto 'pi guṇavānpūjyate naraḥ
dhanurvaṃśaviśuddho 'pi nirguṇaḥ kiṃ kariṣyati
- 24
हा हा पुत्रक नाधीतं गतास्व् एतासु रात्रिषु
तेन त्वं विदुषां मध्ये पङ्के गौर् इव सीदसि
hā hā putraka nādhītaṃ gatāsv etāsu rātriṣu
tena tvaṃ viduṣāṃ madhye paṅke gaur iva sīdasi
- 25
तत्कथम् इदानीम् एते मम पुत्रा गुणवन्तः क्रियन्ताम्यतः
आहारनिद्राभयमैथुनानि सामान्यम् एतत्पशुभिर्नराणाम्
ज्ञानं नराणाम् अधिको विशेषो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः
tatkatham idānīm ete mama putrā guṇavantaḥ kriyantāmyataḥ
āhāranidrābhayamaithunāni sāmānyam etatpaśubhirnarāṇām
jñānaṃ narāṇām adhiko viśeṣo jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ
- 26
यतः
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैको ऽपि न विद्यते
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्
yataḥ
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko 'pi na vidyate
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam
- 27
यच्चोच्यते
आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनम् एव च
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः
yaccocyate
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca
pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
- 28
किं च
अवश्यं भाविनो भावा भवन्ति महताम् अपि
नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः
kiṃ ca
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api
nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ
- 29
अन्यच्च
यद् अभावि न तद्भावि भावि चेन्न तद् अन्यथा
इति चिन्ताविषघ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते
anyacca
yad abhāvi na tadbhāvi bhāvi cenna tad anyathā
iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate
- 30
एतत्कार्याक्षमाणां केषांचिद् आलस्यवचनम्
पुरुषकारौत्कार्ष्यम् आह
यथा ह्य् एकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत्
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति
etatkāryākṣamāṇāṃ keṣāṃcid ālasyavacanam
puruṣakārautkārṣyam āha
yathā hy ekena cakreṇa na rathasya gatirbhavet
tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati

