Hitopadesha · Book 4 4.12
4.12कूर्मः पृच्छति कथम् एतत्
तौ कथयतः
अस्त्य् उत्तरापथे गृध्रकूटनाम्नि पर्वते महान्पिप्पलवृक्षः
तत्रानेके बका निवसन्ति
तस्य वृक्षस्याधस्ताद्विवरे सर्पस्तिष्ठति
स च बकानां बालापत्यानि खादति
अथ शोकार्तानां विलापं श्रुत्वा केनचिद्वृद्धबकेनाभिहितं भो एवं कुरुत यूयं मत्स्यान् उपादाय नकुलविवराद् आरभ्य सर्पविवरं यावत्पङ्क्तिक्रमेण एकैकशो विकिरत
ततस्तदाहारलुब्धैर्नकुलैर् आगत्य सर्पो द्रष्टव्यः
स्वभावद्वेषाद्व्यापदयितव्यश्च
तथानुष्ठिते सति तद्वृत्तम्
अथ नकुलैर्वृक्षोपरि बकशावकानां रावः श्रुतः
पश्चात्तद्वृक्षम् आरुह्य बकशावकाः खादिताः
अत आवां ब्रूवः उपायं चिन्तयन् इत्यादि
आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद्वक्तव्यम् एव
यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि तदा त्वन्मरणम्
तत्सर्वथैव स्थीयताम्
कूर्मो वदति किम् अहम् अप्राज्ञः नाहम् उत्तरं दास्यामि
न किमपि मया वक्तव्यम्
तथानुष्ठिते तथाविधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गोरक्षकाः पश्चाद्धावन्ति वदन्ति च अहो महद् आश्चर्यम्पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते
कश्चिद्वदति यद्य् अयं कूर्मः पतति तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः
कश्चिद्वदति सरसस्तीरे दग्ध्वा खादितव्यो ऽयम्
कश्चिद्वदति गृहं नीत्वा भक्षणीयः
इति
तद्वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो विस्मृतपूर्वसंस्कारः प्राह युष्माभिर्भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस्तैर्व्यापादितश्च
अतो ऽहं ब्रवीमि सुहृदां हितकामानाम् इत्यादि
अथ प्रणिधिर्बकस्तत्रागत्योवाच देव प्राग् एव मया निगदितं दुर्गशोध हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति
तच्च युष्माभिर्न कृतं तदनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम्
दुर्गदाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्रप्रत्युक्तेन कृतः
राजा निःश्वस्याह
प्रणयाद् उपकाराद्वा यो विश्वसिति शत्रुषु
स सुप्त इव वृक्षाग्रात्पतितः प्रतिबुध्यते
Transliteration
kūrmaḥ pṛcchati katham etat
tau kathayataḥ
asty uttarāpathe gṛdhrakūṭanāmni parvate mahānpippalavṛkṣaḥ
tatrāneke bakā nivasanti
tasya vṛkṣasyādhastādvivare sarpastiṣṭhati
sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati
atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacidvṛddhabakenābhihitaṃ bho evaṃ kuruta yūyaṃ matsyān upādāya nakulavivarād ārabhya sarpavivaraṃ yāvatpaṅktikrameṇa ekaikaśo vikirata
tatastadāhāralubdhairnakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ
svabhāvadveṣādvyāpadayitavyaśca
tathānuṣṭhite sati tadvṛttam
atha nakulairvṛkṣopari bakaśāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ
paścāttadvṛkṣam āruhya bakaśāvakāḥ khāditāḥ
ata āvāṃ brūvaḥ upāyaṃ cintayan ityādi
āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcidvaktavyam eva
yadi tvam uttaraṃ dāsyasi tadā tvanmaraṇam
tatsarvathaiva sthīyatām
kūrmo vadati kim aham aprājñaḥ nāham uttaraṃ dāsyāmi
na kimapi mayā vaktavyam
tathānuṣṭhite tathāvidhaṃ kūrmam ālokya sarve gorakṣakāḥ paścāddhāvanti vadanti ca aho mahad āścaryampakṣibhyāṃ kūrmo nīyate
kaścidvadati yady ayaṃ kūrmaḥ patati tadātraiva paktvā khāditavyaḥ
kaścidvadati sarasastīre dagdhvā khāditavyo 'yam
kaścidvadati gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ
iti
tadvacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛtapūrvasaṃskāraḥ prāha yuṣmābhirbhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitastairvyāpāditaśca
ato 'haṃ bravīmi suhṛdāṃ hitakāmānām ityādi
atha praṇidhirbakastatrāgatyovāca deva prāg eva mayā nigaditaṃ durgaśodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti
tacca yuṣmābhirna kṛtaṃ tadanavadhānasya phalam idam anubhūtam
durgadāho meghavarṇena vāyasena gṛdhrapratyuktena kṛtaḥ
rājā niḥśvasyāha
praṇayād upakārādvā yo viśvasiti śatruṣu
sa supta iva vṛkṣāgrātpatitaḥ pratibudhyate
By System Admin
Translation
Draft in progress