151 shlokas
- 1
अथ पुनः कथारम्भकाले राजपुत्रा ऊचुः आर्य राजपुत्रा वयम्
तद्विग्रहं श्रोतुं नः कुतूहलम् अस्ति
विष्णुशर्मणोक्तं यद् एवं भवद्भ्यो रोचते तत्कथयामि
विग्रहः श्रूयतां यस्यायम् आद्यः श्लोकः
हंसैः सह मयूराणां विग्रहे तुल्यविक्रमे
विश्वास्य वञ्चिता हंसाः काकैः स्थित्वारिमन्दिरे
atha punaḥ kathārambhakāle rājaputrā ūcuḥ ārya rājaputrā vayam
tadvigrahaṃ śrotuṃ naḥ kutūhalam asti
viṣṇuśarmaṇoktaṃ yad evaṃ bhavadbhyo rocate tatkathayāmi
vigrahaḥ śrūyatāṃ yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ
haṃsaiḥ saha mayūrāṇāṃ vigrahe tulyavikrame
viśvāsya vañcitā haṃsāḥ kākaiḥ sthitvārimandire
- 2
राजपुत्रा ऊचुः कथम् एतत्विष्णुशर्मा कथयति
अस्ति कर्पूरद्वीपे पद्मकेलिनामधेयं सरः
तत्र हिरण्यगर्भो नाम राजहंसः प्रतिवसति
स च सर्वैर्जलचरैः पक्षिभिर्मिलित्वा पक्षिराज्येऽभिषिक्तः
यतः
यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजा
अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौर् इव
rājaputrā ūcuḥ katham etatviṣṇuśarmā kathayati
asti karpūradvīpe padmakelināmadheyaṃ saraḥ
tatra hiraṇyagarbho nāma rājahaṃsaḥ prativasati
sa ca sarvairjalacaraiḥ pakṣibhirmilitvā pakṣirājye'bhiṣiktaḥ
yataḥ
yadi na syānnarapatiḥ samyaṅnetā tataḥ prajā
akarṇadhārā jaladhau viplaveteha naur iva
- 3
अपरं च
प्रजां संरक्षति नृपः सा वर्धयति पार्थिवम्
वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तदभावे सद् अप्य् असत्
aparaṃ ca
prajāṃ saṃrakṣati nṛpaḥ sā vardhayati pārthivam
vardhanādrakṣaṇaṃ śreyastadabhāve sad apy asat
- 4
एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के सुखासीनः परिवारपरिवृतस्तिष्ठति
ततः कुतश्चिद्देशाद् आगत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः
राजोवाच दीर्घमुख दशान्तराद् आगतो ऽसि
वार्तां कथय
स ब्रूते देव अस्ति महती वार्ता
ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतो ऽहम्
श्रूयताम्
अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः
तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति
तस्यानुचरैश्चरद्भिः पक्षिभिर् अहं दग्धारच्यमध्ये चरन्न् अवलोकितः
पृष्टश्च कस्त्वम्कुतः समागतो ऽसि
तदा मयोक्तं कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरो ऽहं कौतुकाद्देशान्तरं द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि
एतच्छ्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तमनयोर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च
ततो मयोक्तम् आः किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम्
यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव
राजहंसश्च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते
अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ
अस्मद्देशे गम्यताम्
ततो ऽस्मद्वचनम् आकर्ण्य सर्वपक्षिणः सकोपा बभूवुः
तथा चोक्तम्
पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम्
उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये
ekadāsau rājahaṃsaiḥ suvistīrṇakamalaparyaṅke sukhāsīnaḥ parivāraparivṛtastiṣṭhati
tataḥ kutaściddeśād āgatya dīrghamukho nāma bakaḥ praṇamyopaviṣṭaḥ
rājovāca dīrghamukha daśāntarād āgato 'si
vārtāṃ kathaya
sa brūte deva asti mahatī vārtā
tām ākhyātukāma eva satvaram āgato 'ham
śrūyatām
asti jambūdvīpe vindhyo nāma giriḥ
tatra citravarṇo nāma mayūraḥ pakṣirājo nivasati
tasyānucaraiścaradbhiḥ pakṣibhir ahaṃ dagdhāracyamadhye carann avalokitaḥ
pṛṣṭaśca kastvamkutaḥ samāgato 'si
tadā mayoktaṃ karpūradvīpasya rājacakravartino hiraṇyagarbhasya rājahaṃsasyānucaro 'haṃ kautukāddeśāntaraṃ draṣṭum āgato 'smi
etacchrutvā pakṣibhir uktamanayordeśayoḥ ko deśo bhadrataro rājā ca
tato mayoktam āḥ kim evam ucyate mahad antaram
yataḥ karpūradvīpaḥ svarga eva
rājahaṃsaśca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate
atra marusthale patitā yūyaṃ kiṃ kurutha
asmaddeśe gamyatām
tato 'smadvacanam ākarṇya sarvapakṣiṇaḥ sakopā babhūvuḥ
tathā coktam
payaḥpānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣavardhanam
upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye
- 5
अन्यच्च
विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन
वानरानुपदिश्याथ स्थानभ्रष्टा ययुः खगाः
anyacca
vidvān evopadeṣṭavyo nāvidvāṃstu kadācana
vānarānupadiśyātha sthānabhraṣṭā yayuḥ khagāḥ
- 6
राजोवाच कथम् एतत्
दीर्घमुखः कथयति
अस्ति नर्मदातीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मलीतरुः
तत्र निर्मितनीडकोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति
अथैकदा वर्षासु नीलपटैर् इव जलधरपटलैर् आवृते नभस्तले
धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव
ततो वानरांश्च तरुतलेऽवस्थितान्शीताकुलान्कम्पमानान् अवलोक्य कृपया पक्षिभिर् उक्तं भो भो वानराः शृणुत
अस्माभिर्निर्मिता नीडाश्चञ्चुमात्राहृतैस्तृणैः
हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ
rājovāca katham etat
dīrghamukhaḥ kathayati
asti narmadātīre parvatopatyakāyāṃ viśālaḥ śālmalītaruḥ
tatra nirmitanīḍakoḍe pakṣiṇaḥ sukhena nivasanti
athaikadā varṣāsu nīlapaṭair iva jaladharapaṭalair āvṛte nabhastale
dhārāsārairmahatī vṛṣṭirbabhūva
tato vānarāṃśca tarutale'vasthitānśītākulānkampamānān avalokya kṛpayā pakṣibhir uktaṃ bho bho vānarāḥ śṛṇuta
asmābhirnirmitā nīḍāścañcumātrāhṛtaistṛṇaiḥ
hastapādādisaṃyuktā yūyaṃ kim avasīdatha
- 7
तच्छ्रुत्वा वानरैर्जातामर्षैर् आलोचितमहो निर्वातनीडगर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान्निन्दन्ति
तद्भवतु तावद्वृष्टेर् उपशमः
अनन्तरं शान्ते पानीयवर्षे तैर्वानरैर्वृक्षम् आरुह्य सर्वे नीडा भग्नाः तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि
अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्यादि
राजोवाच ततस्तैः पक्षिभिः किं कृतम्
बकः कथयति ततस्तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तं केनासौ राजहंसो राजा कृतः
ततो मयोपजातकोपेनोक्तमयं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः
एतच्छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः
ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः
यतः
अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः
पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव
tacchrutvā vānarairjātāmarṣair ālocitamaho nirvātanīḍagarbhāvasthitāḥ sukhinaḥ pakṣiṇo 'smānnindanti
tadbhavatu tāvadvṛṣṭer upaśamaḥ
anantaraṃ śānte pānīyavarṣe tairvānarairvṛkṣam āruhya sarve nīḍā bhagnāḥ teṣām aṇḍāni cādhaḥ pātitāni
ato 'haṃ bravīmi vidvān evopadeṣṭavyaḥ ityādi
rājovāca tatastaiḥ pakṣibhiḥ kiṃ kṛtam
bakaḥ kathayati tatastaiḥ pakṣibhiḥ kopād uktaṃ kenāsau rājahaṃso rājā kṛtaḥ
tato mayopajātakopenoktamayaṃ yuṣmadīyo mayūraḥ kena rājā kṛtaḥ
etacchrutvā te pakṣiṇo māṃ hantum udyatāḥ
tato mayāpi svavikramo darśitaḥ
yataḥ
anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ
parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣv iva
- 8
राजा विहस्याह
आत्मनश्च परेषां च यः समीक्ष्य बलाबलम्
अन्तरं नैव जानाति स तिरस्क्रियते ऽरिभिः
rājā vihasyāha
ātmanaśca pareṣāṃ ca yaḥ samīkṣya balābalam
antaraṃ naiva jānāti sa tiraskriyate 'ribhiḥ
- 9
सुचिरं हि चरन्नित्यं क्षेत्रे सत्यम् अबुद्धिमान्
द्वीपिचर्मपरिच्छन्नो वाग्दोषाद्गर्दभो हतः
suciraṃ hi carannityaṃ kṣetre satyam abuddhimān
dvīpicarmaparicchanno vāgdoṣādgardabho hataḥ
- 10
बकः पृच्छति कथम् एतत्
राजा कथयति
अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः
तस्य गर्दभो ऽतिभारवहनाद्दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत्
ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यकसमीपे सस्यक्षेत्रे विमुक्तः
ततो दूरात्तम् अवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते
अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम्
तं च दूराद्दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं धावितः
ततस्तेन सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दाद्गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य लीलयैव व्यापादितः
अतो ऽहं ब्रवीमि सुचिरं हि चरन्नित्यम् इत्यादि
दीर्घमुखो ब्रूते ततः पश्चात्तैः पक्षिभिर् उक्तमरे पापा दुष्टबक अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि
तन्न क्षन्तव्यम् इदानीम्
इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर्हत्वा सकोपा ऊचुः पश्य रे मूर्ख स हंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः
तस्य राज्याधिकारो नास्ति
यत एकान्तमृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः
स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम्त्वं च कूपमण्डूकः
तेन तदाश्रयम् उपदिशसि
शृणु
सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः
यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते
bakaḥ pṛcchati katham etat
rājā kathayati
asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ
tasya gardabho 'tibhāravahanāddurbalo mumūrṣur ivābhavat
tatastena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyakasamīpe sasyakṣetre vimuktaḥ
tato dūrāttam avalokya vyāghrabuddhyā kṣetrapatayaḥ satvaraṃ palāyante
athaikadā kenāpi sasyarakṣakeṇa dhūsarakambalakṛtatanutrāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānatakāyenaikānte sthitam
taṃ ca dūrāddṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yatheṣṭasasyabhakṣaṇajātabalo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇastadabhimukhaṃ dhāvitaḥ
tatastena sasyarakṣakeṇa cītkāraśabdādgardabho 'yam iti niścitya līlayaiva vyāpāditaḥ
ato 'haṃ bravīmi suciraṃ hi carannityam ityādi
dīrghamukho brūte tataḥ paścāttaiḥ pakṣibhir uktamare pāpā duṣṭabaka asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi
tanna kṣantavyam idānīm
ity uktvā sarve māṃ cañcubhirhatvā sakopā ūcuḥ paśya re mūrkha sa haṃsastava rājā sarvathā mṛduḥ
tasya rājyādhikāro nāsti
yata ekāntamṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ
sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti rājyaṃ vā tasya kimtvaṃ ca kūpamaṇḍūkaḥ
tena tadāśrayam upadiśasi
śṛṇu
sevitavyo mahāvṛkṣaḥ phalacchāyāsamanvitaḥ
yadi daivātphalaṃ nāsti chāyā kena nivāryate
- 11
ऽपि शौण्डिकीहस्ते वारुणीत्य् अभिधीयते
अन्यच्च
हीनसेवा न कर्तव्या कर्तव्यो महदाश्रयः
'pi śauṇḍikīhaste vāruṇīty abhidhīyate
anyacca
hīnasevā na kartavyā kartavyo mahadāśrayaḥ
- 12
पयो अन्यच्च
महान् अप्य् अल्पतां याति निर्गुणे गुणविस्तरः
आधाराधेयभावेन गजेन्द्र इव दर्पणे
payo anyacca
mahān apy alpatāṃ yāti nirguṇe guṇavistaraḥ
ādhārādheyabhāvena gajendra iva darpaṇe
- 13
किंतु
अजा सिंहप्रसादेन वने चरति निर्भयम्
रामम् आसाद्य लङ्कायां लेभे राज्यं विभीषणः
kiṃtu
ajā siṃhaprasādena vane carati nirbhayam
rāmam āsādya laṅkāyāṃ lebhe rājyaṃ vibhīṣaṇaḥ
- 14
विशेषतश्च
व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्याद् अतिशक्ते नराधिपे
शशिनो व्यपदेशेन शशकाः सुखम् आसते
viśeṣataśca
vyapadeśe'pi siddhiḥ syād atiśakte narādhipe
śaśino vyapadeśena śaśakāḥ sukham āsate
- 15
मयोक्तम्कथम् एतत्पक्षिणः कथयन्ति
कदाचिद्वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात्तृषार्तो गजयूथो यूथपतिम् आह नाथ को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय नास्ति क्षुद्रजन्तूनां अपि निमज्जनस्थानम्
वयं च निमज्जनस्थानाभावान्मृताः
अन्धा इव किं कुर्मः क्व यामः
ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान्
ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्तीरावस्थिताः क्षुद्रशशका गजपादाहतिभिश्चूर्णिताः
अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामास अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम्
ततो विनष्टम् अस्मत्कुलम्
ततो विजयो नाम वृद्धशशको ऽवदन्मा विषीदत
मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः
ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः
गच्छता च तेनालोचितम्कथं मया गजयूथनाथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम्
यतः
स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः
पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः
mayoktamkatham etatpakṣiṇaḥ kathayanti
kadācidvarṣāsv api vṛṣṭer abhāvāttṛṣārto gajayūtho yūthapatim āha nātha ko 'bhyupāyo 'smākaṃ jīvanāya nāsti kṣudrajantūnāṃ api nimajjanasthānam
vayaṃ ca nimajjanasthānābhāvānmṛtāḥ
andhā iva kiṃ kurmaḥ kva yāmaḥ
tato hastirājo nātidūraṃ gatvā nirmalaṃ hradaṃ darśitavān
tato dineṣu gacchatsu tattīrāvasthitāḥ kṣudraśaśakā gajapādāhatibhiścūrṇitāḥ
anantaraṃ śilīmukho nāma śaśakaścintayāmāsa anena gajayūthena pipāsākulitena pratyaham atrāgantavyam
tato vinaṣṭam asmatkulam
tato vijayo nāma vṛddhaśaśako 'vadanmā viṣīdata
mayātra pratīkāraḥ kartavyaḥ
tato 'sau pratijñāya calitaḥ
gacchatā ca tenālocitamkathaṃ mayā gajayūthanāthasamīpe sthitvā vaktavyam
yataḥ
spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ
pālayann api bhūpālaḥ prahasann api durjanaḥ
- 16
अतो ऽहं पर्वतशिखरम् आरुह्य यूथनाथं संवादयामि
तथानुष्ठिते सति यूथनाथ उवाच कस्त्वम्कुतः समायातः
स ब्रूते शशको ऽहम्
भगवता चन्द्रेण भवदन्तिकं प्रेषितः
यूथपतिर् आह कार्यम् उच्यताम्
विजयो ब्रूते
उद्यतेष्व् अपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा
सदैवावध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः
ato 'haṃ parvataśikharam āruhya yūthanāthaṃ saṃvādayāmi
tathānuṣṭhite sati yūthanātha uvāca kastvamkutaḥ samāyātaḥ
sa brūte śaśako 'ham
bhagavatā candreṇa bhavadantikaṃ preṣitaḥ
yūthapatir āha kāryam ucyatām
vijayo brūte
udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā
sadaivāvadhyabhāvena yathārthasya hi vācakaḥ
- 17
तद् अहं तदाज्ञया ब्रवीमि शृणु
यद् एते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास्त्वया निःसारितास्तद् अनुचितं कृतम्
ते शशकाश्चिरम् अस्माकं रक्षिताः
अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः
एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर्भयाद् इदम् आह प्रणिधे इदम् अज्ञानतः कृतम्
पुनर्न तत्र गमिष्यामि
दूत उवाच यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात्कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ
ततस्तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा तत्र जले चञ्चलं चन्द्रबिम्बं दर्शयित्वा स यूथपतिः प्रणामं कारितः
उक्तं च तेन देव अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः
ततः क्षम्यताम्
नैवं वारान्तरं विधास्यते
इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः
अतो वयं ब्रूमः व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इति
ततो मयोक्तम्स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापो ऽतिसमर्थः
त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किं पुना राज्यम् इति
तदाहं तैः पक्षिभिःदुष्ट कथम् अस्मद्भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीपं नीतः
ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम्देव अवधीयताम्
एष दुष्टो ऽस्मद्देशे चरन्न् अपि देवपादान् अधिक्षिपति
राजाह को ऽयम्कुतः समायातः
ते ऊचुः हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः
अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः कस्तत्र मुख्यो मन्त्री इति
मयोक्तम्सर्वशास्त्रार्थपारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः
गृध्रो ब्रूते युज्यते
स्वदेशजो ऽसौ
यतः
स्वदेशजं कुलाचारविशुद्धम् उपधाशुचिम्
मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचारविवर्जितम्
tad ahaṃ tadājñayā bravīmi śṛṇu
yad ete candrasarorakṣakāḥ śaśakāstvayā niḥsāritāstad anucitaṃ kṛtam
te śaśakāściram asmākaṃ rakṣitāḥ
ata eva me śaśāṅka iti prasiddhiḥ
evam uktavati dūte yūthapatirbhayād idam āha praṇidhe idam ajñānataḥ kṛtam
punarna tatra gamiṣyāmi
dūta uvāca yady evaṃ tad atra sarasi kopātkampamānaṃ bhagavantaṃ śaśāṅkaṃ praṇamya prasādya ca gaccha
tatastena rātrau yūthapatiṃ nītvā tatra jale cañcalaṃ candrabimbaṃ darśayitvā sa yūthapatiḥ praṇāmaṃ kāritaḥ
uktaṃ ca tena deva ajñānād anenāparādhaḥ kṛtaḥ
tataḥ kṣamyatām
naivaṃ vārāntaraṃ vidhāsyate
ity uktvā prasthāpitaḥ
ato vayaṃ brūmaḥ vyapadeśe'pi siddhiḥ syāt iti
tato mayoktamsa evāsmatprabhū rājahaṃso mahāpratāpo 'tisamarthaḥ
trailokyasyāpi prabhutvaṃ tatra yujyate kiṃ punā rājyam iti
tadāhaṃ taiḥ pakṣibhiḥduṣṭa katham asmadbhūmau carasi ity abhidhāya rājñaścitravarṇasya samīpaṃ nītaḥ
tato rājñaḥ puro māṃ pradarśya taiḥ praṇamyoktamdeva avadhīyatām
eṣa duṣṭo 'smaddeśe carann api devapādān adhikṣipati
rājāha ko 'yamkutaḥ samāyātaḥ
te ūcuḥ hiraṇyagarbhanāmno rājahaṃsasyānucaraḥ karpūradvīpād āgataḥ
athāhaṃ gṛdhreṇa mantriṇā pṛṣṭaḥ kastatra mukhyo mantrī iti
mayoktamsarvaśāstrārthapāragaḥ śarvajño nāma cakravākaḥ
gṛdhro brūte yujyate
svadeśajo 'sau
yataḥ
svadeśajaṃ kulācāraviśuddham upadhāśucim
mantrajñam avasaninaṃ vyabhicāravivarjitam
- 18
अधीतव्यवहारार्थं मौलं ख्यातं विपश्चितम्
अर्थस्योत्पादकं चैव विदध्यान्मन्त्रिणं नृपः
adhītavyavahārārthaṃ maulaṃ khyātaṃ vipaścitam
arthasyotpādakaṃ caiva vidadhyānmantriṇaṃ nṛpaḥ
- 19
अत्रान्तरे शुकेनोक्तम्देव कर्पूरद्वीपादयो लघुद्वीपा जम्बूद्वीपान्तर्गता एव
तत्रापि देवपादानाम् एवाधिपत्यम्
ततो राज्ञाप्य् उक्तमेवम् एव
यतः
राजा मत्तः शिशुश्चैव प्रमदा धनगर्वितः
अप्राप्यम् अपि वाञ्छन्ति किं पुनर्लभ्यतेऽपि यत्
atrāntare śukenoktamdeva karpūradvīpādayo laghudvīpā jambūdvīpāntargatā eva
tatrāpi devapādānām evādhipatyam
tato rājñāpy uktamevam eva
yataḥ
rājā mattaḥ śiśuścaiva pramadā dhanagarvitaḥ
aprāpyam api vāñchanti kiṃ punarlabhyate'pi yat
- 20
ततो मयोक्तम्यदि वचनमात्रेणैवाधिपत्यं सिध्यति
तदा जम्बूद्वीपेऽप्य् अस्मत्प्रभोर्हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति
शुको ब्रूते कथम् अत्र निर्णयः
मयोक्तं सङ्ग्राम एव
राज्ञा विहस्योक्तम्स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु
तदा मयोक्तम्स्वदूतो ऽपि प्रस्थाप्यताम्
राजोवाच कः प्रयास्यति दौत्येन यत एवम्भूतो दूतः कार्यः
भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भो ऽव्यसनी क्षमी
ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात्प्रतिभानवान्
tato mayoktamyadi vacanamātreṇaivādhipatyaṃ sidhyati
tadā jambūdvīpe'py asmatprabhorhiraṇyagarbhasya svāmyam asti
śuko brūte katham atra nirṇayaḥ
mayoktaṃ saṅgrāma eva
rājñā vihasyoktamsvasvāminaṃ gatvā sajjīkuru
tadā mayoktamsvadūto 'pi prasthāpyatām
rājovāca kaḥ prayāsyati dautyena yata evambhūto dūtaḥ kāryaḥ
bhakto guṇī śucirdakṣaḥ pragalbho 'vyasanī kṣamī
brāhmaṇaḥ paramarmajño dūtaḥ syātpratibhānavān
- 21
गृध्रो वदति सन्त्य् एव दूता बहवः किंतु ब्राह्मण एव कर्तव्यः
यतः
प्रसादं कुरुते पत्युः सम्पत्तिं नाभिवाञ्छति
कालिमा कालकूटस्य नापैतीश्वरसङ्गमात्
gṛdhro vadati santy eva dūtā bahavaḥ kiṃtu brāhmaṇa eva kartavyaḥ
yataḥ
prasādaṃ kurute patyuḥ sampattiṃ nābhivāñchati
kālimā kālakūṭasya nāpaitīśvarasaṅgamāt
- 22
राजाह ततः शुक एव व्रजतु
शुक त्वम् एवानेन सह तत्र गत्वास्मदभिलषितं ब्रूहि
शुको ब्रूते यथाज्ञापयति देवः
किन्त्व् अयं दुर्जनो बकः
तद् अनेन सह न गच्छामि
तथा चोक्तम्
खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुषु
दशाननो ऽहरत्सीतां बन्धनं स्यान्महोदधेः
rājāha tataḥ śuka eva vrajatu
śuka tvam evānena saha tatra gatvāsmadabhilaṣitaṃ brūhi
śuko brūte yathājñāpayati devaḥ
kintv ayaṃ durjano bakaḥ
tad anena saha na gacchāmi
tathā coktam
khalaḥ karoti durvṛttaṃ nūnaṃ phalati sādhuṣu
daśānano 'haratsītāṃ bandhanaṃ syānmahodadheḥ
- 23
अपरं च
न स्थातव्यं न गन्तव्यं दुर्जनेन समं क्वचित्
काकसङ्गाद्धतो हंसस्तिष्ठन्गच्छंश्च वर्तकः
aparaṃ ca
na sthātavyaṃ na gantavyaṃ durjanena samaṃ kvacit
kākasaṅgāddhato haṃsastiṣṭhangacchaṃśca vartakaḥ
- 24
राजोवाच कथम् एतत्
शुकः कथयति
अस्त्य् उज्जयिनीवर्त्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः
तत्र हंसकाकौ निवसतः
कदाचित्ग्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित्पथिकस्तत्र तरुतले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः
तत्र क्षणान्तरे तन्मुखाद्वृक्षच्छायापगता
ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तम् अवलोक्य तद्वृक्षस्थितेन पुण्यशीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस्तन्मुखे छाया कृता
ततो निर्भरनिद्रासुखिना पथिभ्रमणपरिश्रान्तेन पान्थेन मुखव्यादानं कृतम्
अथ परसुखम् असहिष्णुः स्वभावदौर्जन्येन स काकस्तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः
ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते तावत्तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः
अतो ऽहं ब्रवीमि न स्थातव्यम् इति
देव वर्तककथाम् अपि कथयामि
श्रूयताम्
एकत्र वृक्षे काकवर्तकौ सुखं निवसतः
एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः
ततः काकेन सह वर्तकश्चलितः
अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थितदधिभाण्डाद्वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते
ततो यावद् असौ दधिभाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते तावत्तेन काकवर्तकौ दृष्टौ
ततस्तेन दृष्टः काकः पलायितः
वर्तकः स्वभावनिरपराधो मन्दगतिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः
अतो ऽहं ब्रवीमि न गन्तव्यम् इत्यादि
ततो मयोक्तम्भ्रातः शुक किम् एवं ब्रवीषि मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास्तथा भवान् अपि
शुकेनोक्तमस्त्व् एवम्
किन्तु
दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि
अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि
rājovāca katham etat
śukaḥ kathayati
asty ujjayinīvartmaprāntare plakṣataruḥ
tatra haṃsakākau nivasataḥ
kadācitgrīṣmasamaye pariśrāntaḥ kaścitpathikastatra tarutale dhanuṣkāṇḍaṃ saṃnidhāya suptaḥ
tatra kṣaṇāntare tanmukhādvṛkṣacchāyāpagatā
tataḥ sūryatejasā tanmukhaṃ vyāptam avalokya tadvṛkṣasthitena puṇyaśīlena śucinā rājahaṃsena kṛpayā pakṣau prasārya punastanmukhe chāyā kṛtā
tato nirbharanidrāsukhinā pathibhramaṇapariśrāntena pānthena mukhavyādānaṃ kṛtam
atha parasukham asahiṣṇuḥ svabhāvadaurjanyena sa kākastasya mukhe purīṣotsargaṃ kṛtvā palāyitaḥ
tato yāvad asau pāntha utthāyordhvaṃ nirīkṣate tāvattenāvalokito haṃsaḥ kāṇḍena hato vyāpāditaḥ
ato 'haṃ bravīmi na sthātavyam iti
deva vartakakathām api kathayāmi
śrūyatām
ekatra vṛkṣe kākavartakau sukhaṃ nivasataḥ
ekadā bhagavato garuḍasya yātrāprasaṅgena sarve pakṣiṇaḥ samudratīraṃ gatāḥ
tataḥ kākena saha vartakaścalitaḥ
atha gacchato gopālasya mastakāvasthitadadhibhāṇḍādvāraṃ vāraṃ tena kākena dadhi khādyate
tato yāvad asau dadhibhāṇḍaṃ bhūmau nidhāyordhvam avalokate tāvattena kākavartakau dṛṣṭau
tatastena dṛṣṭaḥ kākaḥ palāyitaḥ
vartakaḥ svabhāvaniraparādho mandagatistena prāpto vyāpāditaḥ
ato 'haṃ bravīmi na gantavyam ityādi
tato mayoktambhrātaḥ śuka kim evaṃ bravīṣi māṃ prati yathā śrīmaddevapādāstathā bhavān api
śukenoktamastv evam
kintu
durjanair ucyamānāni saṃmatāni priyāṇy api
akālakusumānīva bhayaṃ saṃjanayanti hi
- 25
दुर्जनत्वं च भवतो वाक्याद् एव ज्ञातम्
यद् अनयोर्भूपालयोर्विग्रहे भवद्वचनम् एव निदानम्
पश्य
प्रत्यक्षेऽपि कृते दोषे मूर्खः सान्त्वेन तुष्यति
रथकारो निजां भार्यां सजारां शिरसाकरोत्
durjanatvaṃ ca bhavato vākyād eva jñātam
yad anayorbhūpālayorvigrahe bhavadvacanam eva nidānam
paśya
pratyakṣe'pi kṛte doṣe mūrkhaḥ sāntvena tuṣyati
rathakāro nijāṃ bhāryāṃ sajārāṃ śirasākarot
- 26
राज्ञोक्तम्कथम् एतत्
शुकः कथयति
अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दमतिर्नाम रथकारः
स च स्वभार्यां बन्धकीं जानाति
किन्तु जारेण समं स्वचक्षुषा नैकस्थाने पश्यति
ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः
स कियद्दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे निभृतं स्थितः
अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजातविश्वासः स जारः सन्ध्याकाल एवागतः
पश्चात्तेन जारेण समं तस्मिन्पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती पर्यङ्कतलस्थितस्य भर्तुः किंचिद् अङ्गस्पर्शात्स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय मनसि सा विषण्णाभवत्
ततो जारेणोक्तम्किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम्
अथ तयोक्तमनभिज्ञो ऽसि
यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो येन ममाकौमारं सख्यं सो ऽद्य ग्रामान्तरं गतः
तेन विना सकलजनपूर्णो ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत्प्रतिभाति
किं भावि तत्र परस्थाने किं खादितवान्कथं वा प्रसुप्तः इत्य् अस्मद्धृदयं विदीर्यते
जारो ब्रूते तव किम् एवंविधा स्नेहभूमी रथकारः
बन्धक्य् अवदद्रे बर्बर किं वदसि शृणु
परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोधचक्षुषा
सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभाजनम्
rājñoktamkatham etat
śukaḥ kathayati
asti yauvanaśrīnagare mandamatirnāma rathakāraḥ
sa ca svabhāryāṃ bandhakīṃ jānāti
kintu jāreṇa samaṃ svacakṣuṣā naikasthāne paśyati
tato 'sau rathakāraḥ aham anyaṃ grāmaṃ gacchāmīty uktvā calitaḥ
sa kiyaddūraṃ gatvā punar āgatya paryaṅkatale svagṛhe nibhṛtaṃ sthitaḥ
atha rathakāro grāmāntaraṃ gata ity upajātaviśvāsaḥ sa jāraḥ sandhyākāla evāgataḥ
paścāttena jāreṇa samaṃ tasminparyaṅke nirbharaṃ krīḍantī paryaṅkatalasthitasya bhartuḥ kiṃcid aṅgasparśātsvāminaṃ māyāvinaṃ vijñāya manasi sā viṣaṇṇābhavat
tato jāreṇoktamkim iti tvam adya mayā saha nirbharaṃ na ramase vismiteva pratibhāsi me tvam
atha tayoktamanabhijño 'si
yo 'sau mama prāṇeśvaro yena mamākaumāraṃ sakhyaṃ so 'dya grāmāntaraṃ gataḥ
tena vinā sakalajanapūrṇo 'pi grāmo māṃ praty araṇyavatpratibhāti
kiṃ bhāvi tatra parasthāne kiṃ khāditavānkathaṃ vā prasuptaḥ ity asmaddhṛdayaṃ vidīryate
jāro brūte tava kim evaṃvidhā snehabhūmī rathakāraḥ
bandhaky avadadre barbara kiṃ vadasi śṛṇu
paruṣāṇy api yā proktā dṛṣṭā yā krodhacakṣuṣā
suprasannamukhī bhartuḥ sā nārī dharmabhājanam
- 27
अपरं च
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुचिः
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः
aparaṃ ca
nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śuciḥ
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ
- 28
अन्यच्च
भर्ता हि परमं नार्या भूषणं भूषणैर्विना
एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते
anyacca
bhartā hi paramaṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvinā
eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate
- 29
त्वं च जारः पापमतिः मनोलौल्यात्पुष्पताम्बूलसदृशः कदाचित्सेव्यसे कदाचिन्न सेव्यसे च
स च पुनर्मे स्वामी मां विक्रेतुं देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वा दातुम् ईश्वरः
किं बहुना तस्मिन्जीवति जीवामि
तन्मरणे चानुमरणं करिष्यामीति प्रतिज्ञा वर्तते
यतः
तिस्रः कोट्यो ऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानवे
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यो ऽनुगच्छति
tvaṃ ca jāraḥ pāpamatiḥ manolaulyātpuṣpatāmbūlasadṛśaḥ kadācitsevyase kadācinna sevyase ca
sa ca punarme svāmī māṃ vikretuṃ devebhyo brāhmaṇebhyo vā dātum īśvaraḥ
kiṃ bahunā tasminjīvati jīvāmi
tanmaraṇe cānumaraṇaṃ kariṣyāmīti pratijñā vartate
yataḥ
tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yāni lomāni mānave
tāvatkālaṃ vasetsvarge bhartāraṃ yo 'nugacchati
- 30
अन्यच्च
व्यालग्राही यथा व्यालं बलाद् उद्धरते बिलात्
तद्वद्भर्तारम् आदाय स्वर्गलोके महीयते
anyacca
vyālagrāhī yathā vyālaṃ balād uddharate bilāt
tadvadbhartāram ādāya svargaloke mahīyate

