Sanskrit

Book 3

विग्रहः

Vigraha

151 shlokas

151 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4

    एकदासौ राजहंसैः सुविस्तीर्णकमलपर्यङ्के सुखासीनः परिवारपरिवृतस्तिष्ठति

    ततः कुतश्चिद्देशाद् आगत्य दीर्घमुखो नाम बकः प्रणम्योपविष्टः

    राजोवाच दीर्घमुख दशान्तराद् आगतो ऽसि

    वार्तां कथय

    स ब्रूते देव अस्ति महती वार्ता

    ताम् आख्यातुकाम एव सत्वरम् आगतो ऽहम्

    श्रूयताम्

    अस्ति जम्बूद्वीपे विन्ध्यो नाम गिरिः

    तत्र चित्रवर्णो नाम मयूरः पक्षिराजो निवसति

    तस्यानुचरैश्चरद्भिः पक्षिभिर् अहं दग्धारच्यमध्ये चरन्न् अवलोकितः

    पृष्टश्च कस्त्वम्कुतः समागतो ऽसि

    तदा मयोक्तं कर्पूरद्वीपस्य राजचक्रवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य राजहंसस्यानुचरो ऽहं कौतुकाद्देशान्तरं द्रष्टुम् आगतो ऽस्मि

    एतच्छ्रुत्वा पक्षिभिर् उक्तमनयोर्देशयोः को देशो भद्रतरो राजा च

    ततो मयोक्तम् आः किम् एवम् उच्यते महद् अन्तरम्

    यतः कर्पूरद्वीपः स्वर्ग एव

    राजहंसश्च द्वितीयः स्वर्गपतिः कथं वर्णयितुं शक्यते

    अत्र मरुस्थले पतिता यूयं किं कुरुथ

    अस्मद्देशे गम्यताम्

    ततो ऽस्मद्वचनम् आकर्ण्य सर्वपक्षिणः सकोपा बभूवुः

    तथा चोक्तम्

    पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम्

    उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये

    ekadāsau rājahaṃsaiḥ suvistīrṇakamalaparyaṅke sukhāsīnaḥ parivāraparivṛtastiṣṭhati

    tataḥ kutaściddeśād āgatya dīrghamukho nāma bakaḥ praṇamyopaviṣṭaḥ

    rājovāca dīrghamukha daśāntarād āgato 'si

    vārtāṃ kathaya

    sa brūte deva asti mahatī vārtā

    tām ākhyātukāma eva satvaram āgato 'ham

    śrūyatām

    asti jambūdvīpe vindhyo nāma giriḥ

    tatra citravarṇo nāma mayūraḥ pakṣirājo nivasati

    tasyānucaraiścaradbhiḥ pakṣibhir ahaṃ dagdhāracyamadhye carann avalokitaḥ

    pṛṣṭaśca kastvamkutaḥ samāgato 'si

    tadā mayoktaṃ karpūradvīpasya rājacakravartino hiraṇyagarbhasya rājahaṃsasyānucaro 'haṃ kautukāddeśāntaraṃ draṣṭum āgato 'smi

    etacchrutvā pakṣibhir uktamanayordeśayoḥ ko deśo bhadrataro rājā ca

    tato mayoktam āḥ kim evam ucyate mahad antaram

    yataḥ karpūradvīpaḥ svarga eva

    rājahaṃsaśca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate

    atra marusthale patitā yūyaṃ kiṃ kurutha

    asmaddeśe gamyatām

    tato 'smadvacanam ākarṇya sarvapakṣiṇaḥ sakopā babhūvuḥ

    tathā coktam

    payaḥpānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣavardhanam

    upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye

  5. 5
  6. 6

    राजोवाच कथम् एतत्

    दीर्घमुखः कथयति

    अस्ति नर्मदातीरे पर्वतोपत्यकायां विशालः शाल्मलीतरुः

    तत्र निर्मितनीडकोडे पक्षिणः सुखेन निवसन्ति

    अथैकदा वर्षासु नीलपटैर् इव जलधरपटलैर् आवृते नभस्तले

    धारासारैर्महती वृष्टिर्बभूव

    ततो वानरांश्च तरुतलेऽवस्थितान्शीताकुलान्कम्पमानान् अवलोक्य कृपया पक्षिभिर् उक्तं भो भो वानराः शृणुत

    अस्माभिर्निर्मिता नीडाश्चञ्चुमात्राहृतैस्तृणैः

    हस्तपादादिसंयुक्ता यूयं किम् अवसीदथ

    rājovāca katham etat

    dīrghamukhaḥ kathayati

    asti narmadātīre parvatopatyakāyāṃ viśālaḥ śālmalītaruḥ

    tatra nirmitanīḍakoḍe pakṣiṇaḥ sukhena nivasanti

    athaikadā varṣāsu nīlapaṭair iva jaladharapaṭalair āvṛte nabhastale

    dhārāsārairmahatī vṛṣṭirbabhūva

    tato vānarāṃśca tarutale'vasthitānśītākulānkampamānān avalokya kṛpayā pakṣibhir uktaṃ bho bho vānarāḥ śṛṇuta

    asmābhirnirmitā nīḍāścañcumātrāhṛtaistṛṇaiḥ

    hastapādādisaṃyuktā yūyaṃ kim avasīdatha

  7. 7

    तच्छ्रुत्वा वानरैर्जातामर्षैर् आलोचितमहो निर्वातनीडगर्भावस्थिताः सुखिनः पक्षिणो ऽस्मान्निन्दन्ति

    तद्भवतु तावद्वृष्टेर् उपशमः

    अनन्तरं शान्ते पानीयवर्षे तैर्वानरैर्वृक्षम् आरुह्य सर्वे नीडा भग्नाः तेषाम् अण्डानि चाधः पातितानि

    अतो ऽहं ब्रवीमि विद्वान् एवोपदेष्टव्यः इत्यादि

    राजोवाच ततस्तैः पक्षिभिः किं कृतम्

    बकः कथयति ततस्तैः पक्षिभिः कोपाद् उक्तं केनासौ राजहंसो राजा कृतः

    ततो मयोपजातकोपेनोक्तमयं युष्मदीयो मयूरः केन राजा कृतः

    एतच्छ्रुत्वा ते पक्षिणो मां हन्तुम् उद्यताः

    ततो मयापि स्वविक्रमो दर्शितः

    यतः

    अन्यदा भूषणं पुंसः क्षमा लज्जेव योषितः

    पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्व् इव

    tacchrutvā vānarairjātāmarṣair ālocitamaho nirvātanīḍagarbhāvasthitāḥ sukhinaḥ pakṣiṇo 'smānnindanti

    tadbhavatu tāvadvṛṣṭer upaśamaḥ

    anantaraṃ śānte pānīyavarṣe tairvānarairvṛkṣam āruhya sarve nīḍā bhagnāḥ teṣām aṇḍāni cādhaḥ pātitāni

    ato 'haṃ bravīmi vidvān evopadeṣṭavyaḥ ityādi

    rājovāca tatastaiḥ pakṣibhiḥ kiṃ kṛtam

    bakaḥ kathayati tatastaiḥ pakṣibhiḥ kopād uktaṃ kenāsau rājahaṃso rājā kṛtaḥ

    tato mayopajātakopenoktamayaṃ yuṣmadīyo mayūraḥ kena rājā kṛtaḥ

    etacchrutvā te pakṣiṇo māṃ hantum udyatāḥ

    tato mayāpi svavikramo darśitaḥ

    yataḥ

    anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ

    parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣv iva

  8. 8
  9. 9
  10. 10

    बकः पृच्छति कथम् एतत्

    राजा कथयति

    अस्ति हस्तिनापुरे विलासो नाम रजकः

    तस्य गर्दभो ऽतिभारवहनाद्दुर्बलो मुमूर्षुर् इवाभवत्

    ततस्तेन रजकेनासौ व्याघ्रचर्मणा प्रच्छाद्यारण्यकसमीपे सस्यक्षेत्रे विमुक्तः

    ततो दूरात्तम् अवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या क्षेत्रपतयः सत्वरं पलायन्ते

    अथैकदा केनापि सस्यरक्षकेण धूसरकम्बलकृततनुत्राणेन धनुष्काण्डं सज्जीकृत्यानतकायेनैकान्ते स्थितम्

    तं च दूराद्दृष्ट्वा गर्दभः पुष्टाङ्गो यथेष्टसस्यभक्षणजातबलो गर्दभो ऽयम् इति मत्वोच्चैः शब्दं कुर्वाणस्तदभिमुखं धावितः

    ततस्तेन सस्यरक्षकेण चीत्कारशब्दाद्गर्दभो ऽयम् इति निश्चित्य लीलयैव व्यापादितः

    अतो ऽहं ब्रवीमि सुचिरं हि चरन्नित्यम् इत्यादि

    दीर्घमुखो ब्रूते ततः पश्चात्तैः पक्षिभिर् उक्तमरे पापा दुष्टबक अस्माकं भूमौ चरन्न् अस्माकं स्वामिनम् अधिक्षिपसि

    तन्न क्षन्तव्यम् इदानीम्

    इत्य् उक्त्वा सर्वे मां चञ्चुभिर्हत्वा सकोपा ऊचुः पश्य रे मूर्ख स हंसस्तव राजा सर्वथा मृदुः

    तस्य राज्याधिकारो नास्ति

    यत एकान्तमृदुः करतलस्थम् अप्य् अर्थं रक्षितुम् अक्षमः

    स कथं पृथिवीं शास्ति राज्यं वा तस्य किम्त्वं च कूपमण्डूकः

    तेन तदाश्रयम् उपदिशसि

    शृणु

    सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः

    यदि दैवात्फलं नास्ति छाया केन निवार्यते

    bakaḥ pṛcchati katham etat

    rājā kathayati

    asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ

    tasya gardabho 'tibhāravahanāddurbalo mumūrṣur ivābhavat

    tatastena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyakasamīpe sasyakṣetre vimuktaḥ

    tato dūrāttam avalokya vyāghrabuddhyā kṣetrapatayaḥ satvaraṃ palāyante

    athaikadā kenāpi sasyarakṣakeṇa dhūsarakambalakṛtatanutrāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānatakāyenaikānte sthitam

    taṃ ca dūrāddṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yatheṣṭasasyabhakṣaṇajātabalo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇastadabhimukhaṃ dhāvitaḥ

    tatastena sasyarakṣakeṇa cītkāraśabdādgardabho 'yam iti niścitya līlayaiva vyāpāditaḥ

    ato 'haṃ bravīmi suciraṃ hi carannityam ityādi

    dīrghamukho brūte tataḥ paścāttaiḥ pakṣibhir uktamare pāpā duṣṭabaka asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi

    tanna kṣantavyam idānīm

    ity uktvā sarve māṃ cañcubhirhatvā sakopā ūcuḥ paśya re mūrkha sa haṃsastava rājā sarvathā mṛduḥ

    tasya rājyādhikāro nāsti

    yata ekāntamṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ

    sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti rājyaṃ vā tasya kimtvaṃ ca kūpamaṇḍūkaḥ

    tena tadāśrayam upadiśasi

    śṛṇu

    sevitavyo mahāvṛkṣaḥ phalacchāyāsamanvitaḥ

    yadi daivātphalaṃ nāsti chāyā kena nivāryate

  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15

    मयोक्तम्कथम् एतत्पक्षिणः कथयन्ति

    कदाचिद्वर्षास्व् अपि वृष्टेर् अभावात्तृषार्तो गजयूथो यूथपतिम् आह नाथ को ऽभ्युपायो ऽस्माकं जीवनाय नास्ति क्षुद्रजन्तूनां अपि निमज्जनस्थानम्

    वयं च निमज्जनस्थानाभावान्मृताः

    अन्धा इव किं कुर्मः क्व यामः

    ततो हस्तिराजो नातिदूरं गत्वा निर्मलं ह्रदं दर्शितवान्

    ततो दिनेषु गच्छत्सु तत्तीरावस्थिताः क्षुद्रशशका गजपादाहतिभिश्चूर्णिताः

    अनन्तरं शिलीमुखो नाम शशकश्चिन्तयामास अनेन गजयूथेन पिपासाकुलितेन प्रत्यहम् अत्रागन्तव्यम्

    ततो विनष्टम् अस्मत्कुलम्

    ततो विजयो नाम वृद्धशशको ऽवदन्मा विषीदत

    मयात्र प्रतीकारः कर्तव्यः

    ततो ऽसौ प्रतिज्ञाय चलितः

    गच्छता च तेनालोचितम्कथं मया गजयूथनाथसमीपे स्थित्वा वक्तव्यम्

    यतः

    स्पृशन्न् अपि गजो हन्ति जिघ्रन्न् अपि भुजङ्गमः

    पालयन्न् अपि भूपालः प्रहसन्न् अपि दुर्जनः

    mayoktamkatham etatpakṣiṇaḥ kathayanti

    kadācidvarṣāsv api vṛṣṭer abhāvāttṛṣārto gajayūtho yūthapatim āha nātha ko 'bhyupāyo 'smākaṃ jīvanāya nāsti kṣudrajantūnāṃ api nimajjanasthānam

    vayaṃ ca nimajjanasthānābhāvānmṛtāḥ

    andhā iva kiṃ kurmaḥ kva yāmaḥ

    tato hastirājo nātidūraṃ gatvā nirmalaṃ hradaṃ darśitavān

    tato dineṣu gacchatsu tattīrāvasthitāḥ kṣudraśaśakā gajapādāhatibhiścūrṇitāḥ

    anantaraṃ śilīmukho nāma śaśakaścintayāmāsa anena gajayūthena pipāsākulitena pratyaham atrāgantavyam

    tato vinaṣṭam asmatkulam

    tato vijayo nāma vṛddhaśaśako 'vadanmā viṣīdata

    mayātra pratīkāraḥ kartavyaḥ

    tato 'sau pratijñāya calitaḥ

    gacchatā ca tenālocitamkathaṃ mayā gajayūthanāthasamīpe sthitvā vaktavyam

    yataḥ

    spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ

    pālayann api bhūpālaḥ prahasann api durjanaḥ

  16. 16
  17. 17

    तद् अहं तदाज्ञया ब्रवीमि शृणु

    यद् एते चन्द्रसरोरक्षकाः शशकास्त्वया निःसारितास्तद् अनुचितं कृतम्

    ते शशकाश्चिरम् अस्माकं रक्षिताः

    अत एव मे शशाङ्क इति प्रसिद्धिः

    एवम् उक्तवति दूते यूथपतिर्भयाद् इदम् आह प्रणिधे इदम् अज्ञानतः कृतम्

    पुनर्न तत्र गमिष्यामि

    दूत उवाच यद्य् एवं तद् अत्र सरसि कोपात्कम्पमानं भगवन्तं शशाङ्कं प्रणम्य प्रसाद्य च गच्छ

    ततस्तेन रात्रौ यूथपतिं नीत्वा तत्र जले चञ्चलं चन्द्रबिम्बं दर्शयित्वा स यूथपतिः प्रणामं कारितः

    उक्तं च तेन देव अज्ञानाद् अनेनापराधः कृतः

    ततः क्षम्यताम्

    नैवं वारान्तरं विधास्यते

    इत्य् उक्त्वा प्रस्थापितः

    अतो वयं ब्रूमः व्यपदेशेऽपि सिद्धिः स्यात् इति

    ततो मयोक्तम्स एवास्मत्प्रभू राजहंसो महाप्रतापो ऽतिसमर्थः

    त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं तत्र युज्यते किं पुना राज्यम् इति

    तदाहं तैः पक्षिभिःदुष्ट कथम् अस्मद्भूमौ चरसि इत्य् अभिधाय राज्ञश्चित्रवर्णस्य समीपं नीतः

    ततो राज्ञः पुरो मां प्रदर्श्य तैः प्रणम्योक्तम्देव अवधीयताम्

    एष दुष्टो ऽस्मद्देशे चरन्न् अपि देवपादान् अधिक्षिपति

    राजाह को ऽयम्कुतः समायातः

    ते ऊचुः हिरण्यगर्भनाम्नो राजहंसस्यानुचरः कर्पूरद्वीपाद् आगतः

    अथाहं गृध्रेण मन्त्रिणा पृष्टः कस्तत्र मुख्यो मन्त्री इति

    मयोक्तम्सर्वशास्त्रार्थपारगः शर्वज्ञो नाम चक्रवाकः

    गृध्रो ब्रूते युज्यते

    स्वदेशजो ऽसौ

    यतः

    स्वदेशजं कुलाचारविशुद्धम् उपधाशुचिम्

    मन्त्रज्ञम् अवसनिनं व्यभिचारविवर्जितम्

    tad ahaṃ tadājñayā bravīmi śṛṇu

    yad ete candrasarorakṣakāḥ śaśakāstvayā niḥsāritāstad anucitaṃ kṛtam

    te śaśakāściram asmākaṃ rakṣitāḥ

    ata eva me śaśāṅka iti prasiddhiḥ

    evam uktavati dūte yūthapatirbhayād idam āha praṇidhe idam ajñānataḥ kṛtam

    punarna tatra gamiṣyāmi

    dūta uvāca yady evaṃ tad atra sarasi kopātkampamānaṃ bhagavantaṃ śaśāṅkaṃ praṇamya prasādya ca gaccha

    tatastena rātrau yūthapatiṃ nītvā tatra jale cañcalaṃ candrabimbaṃ darśayitvā sa yūthapatiḥ praṇāmaṃ kāritaḥ

    uktaṃ ca tena deva ajñānād anenāparādhaḥ kṛtaḥ

    tataḥ kṣamyatām

    naivaṃ vārāntaraṃ vidhāsyate

    ity uktvā prasthāpitaḥ

    ato vayaṃ brūmaḥ vyapadeśe'pi siddhiḥ syāt iti

    tato mayoktamsa evāsmatprabhū rājahaṃso mahāpratāpo 'tisamarthaḥ

    trailokyasyāpi prabhutvaṃ tatra yujyate kiṃ punā rājyam iti

    tadāhaṃ taiḥ pakṣibhiḥduṣṭa katham asmadbhūmau carasi ity abhidhāya rājñaścitravarṇasya samīpaṃ nītaḥ

    tato rājñaḥ puro māṃ pradarśya taiḥ praṇamyoktamdeva avadhīyatām

    eṣa duṣṭo 'smaddeśe carann api devapādān adhikṣipati

    rājāha ko 'yamkutaḥ samāyātaḥ

    te ūcuḥ hiraṇyagarbhanāmno rājahaṃsasyānucaraḥ karpūradvīpād āgataḥ

    athāhaṃ gṛdhreṇa mantriṇā pṛṣṭaḥ kastatra mukhyo mantrī iti

    mayoktamsarvaśāstrārthapāragaḥ śarvajño nāma cakravākaḥ

    gṛdhro brūte yujyate

    svadeśajo 'sau

    yataḥ

    svadeśajaṃ kulācāraviśuddham upadhāśucim

    mantrajñam avasaninaṃ vyabhicāravivarjitam

  18. 18
  19. 19
  20. 20

    ततो मयोक्तम्यदि वचनमात्रेणैवाधिपत्यं सिध्यति

    तदा जम्बूद्वीपेऽप्य् अस्मत्प्रभोर्हिरण्यगर्भस्य स्वाम्यम् अस्ति

    शुको ब्रूते कथम् अत्र निर्णयः

    मयोक्तं सङ्ग्राम एव

    राज्ञा विहस्योक्तम्स्वस्वामिनं गत्वा सज्जीकुरु

    तदा मयोक्तम्स्वदूतो ऽपि प्रस्थाप्यताम्

    राजोवाच कः प्रयास्यति दौत्येन यत एवम्भूतो दूतः कार्यः

    भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भो ऽव्यसनी क्षमी

    ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात्प्रतिभानवान्

    tato mayoktamyadi vacanamātreṇaivādhipatyaṃ sidhyati

    tadā jambūdvīpe'py asmatprabhorhiraṇyagarbhasya svāmyam asti

    śuko brūte katham atra nirṇayaḥ

    mayoktaṃ saṅgrāma eva

    rājñā vihasyoktamsvasvāminaṃ gatvā sajjīkuru

    tadā mayoktamsvadūto 'pi prasthāpyatām

    rājovāca kaḥ prayāsyati dautyena yata evambhūto dūtaḥ kāryaḥ

    bhakto guṇī śucirdakṣaḥ pragalbho 'vyasanī kṣamī

    brāhmaṇaḥ paramarmajño dūtaḥ syātpratibhānavān

  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24

    राजोवाच कथम् एतत्

    शुकः कथयति

    अस्त्य् उज्जयिनीवर्त्मप्रान्तरे प्लक्षतरुः

    तत्र हंसकाकौ निवसतः

    कदाचित्ग्रीष्मसमये परिश्रान्तः कश्चित्पथिकस्तत्र तरुतले धनुष्काण्डं संनिधाय सुप्तः

    तत्र क्षणान्तरे तन्मुखाद्वृक्षच्छायापगता

    ततः सूर्यतेजसा तन्मुखं व्याप्तम् अवलोक्य तद्वृक्षस्थितेन पुण्यशीलेन शुचिना राजहंसेन कृपया पक्षौ प्रसार्य पुनस्तन्मुखे छाया कृता

    ततो निर्भरनिद्रासुखिना पथिभ्रमणपरिश्रान्तेन पान्थेन मुखव्यादानं कृतम्

    अथ परसुखम् असहिष्णुः स्वभावदौर्जन्येन स काकस्तस्य मुखे पुरीषोत्सर्गं कृत्वा पलायितः

    ततो यावद् असौ पान्थ उत्थायोर्ध्वं निरीक्षते तावत्तेनावलोकितो हंसः काण्डेन हतो व्यापादितः

    अतो ऽहं ब्रवीमि न स्थातव्यम् इति

    देव वर्तककथाम् अपि कथयामि

    श्रूयताम्

    एकत्र वृक्षे काकवर्तकौ सुखं निवसतः

    एकदा भगवतो गरुडस्य यात्राप्रसङ्गेन सर्वे पक्षिणः समुद्रतीरं गताः

    ततः काकेन सह वर्तकश्चलितः

    अथ गच्छतो गोपालस्य मस्तकावस्थितदधिभाण्डाद्वारं वारं तेन काकेन दधि खाद्यते

    ततो यावद् असौ दधिभाण्डं भूमौ निधायोर्ध्वम् अवलोकते तावत्तेन काकवर्तकौ दृष्टौ

    ततस्तेन दृष्टः काकः पलायितः

    वर्तकः स्वभावनिरपराधो मन्दगतिस्तेन प्राप्तो व्यापादितः

    अतो ऽहं ब्रवीमि न गन्तव्यम् इत्यादि

    ततो मयोक्तम्भ्रातः शुक किम् एवं ब्रवीषि मां प्रति यथा श्रीमद्देवपादास्तथा भवान् अपि

    शुकेनोक्तमस्त्व् एवम्

    किन्तु

    दुर्जनैर् उच्यमानानि संमतानि प्रियाण्य् अपि

    अकालकुसुमानीव भयं संजनयन्ति हि

    rājovāca katham etat

    śukaḥ kathayati

    asty ujjayinīvartmaprāntare plakṣataruḥ

    tatra haṃsakākau nivasataḥ

    kadācitgrīṣmasamaye pariśrāntaḥ kaścitpathikastatra tarutale dhanuṣkāṇḍaṃ saṃnidhāya suptaḥ

    tatra kṣaṇāntare tanmukhādvṛkṣacchāyāpagatā

    tataḥ sūryatejasā tanmukhaṃ vyāptam avalokya tadvṛkṣasthitena puṇyaśīlena śucinā rājahaṃsena kṛpayā pakṣau prasārya punastanmukhe chāyā kṛtā

    tato nirbharanidrāsukhinā pathibhramaṇapariśrāntena pānthena mukhavyādānaṃ kṛtam

    atha parasukham asahiṣṇuḥ svabhāvadaurjanyena sa kākastasya mukhe purīṣotsargaṃ kṛtvā palāyitaḥ

    tato yāvad asau pāntha utthāyordhvaṃ nirīkṣate tāvattenāvalokito haṃsaḥ kāṇḍena hato vyāpāditaḥ

    ato 'haṃ bravīmi na sthātavyam iti

    deva vartakakathām api kathayāmi

    śrūyatām

    ekatra vṛkṣe kākavartakau sukhaṃ nivasataḥ

    ekadā bhagavato garuḍasya yātrāprasaṅgena sarve pakṣiṇaḥ samudratīraṃ gatāḥ

    tataḥ kākena saha vartakaścalitaḥ

    atha gacchato gopālasya mastakāvasthitadadhibhāṇḍādvāraṃ vāraṃ tena kākena dadhi khādyate

    tato yāvad asau dadhibhāṇḍaṃ bhūmau nidhāyordhvam avalokate tāvattena kākavartakau dṛṣṭau

    tatastena dṛṣṭaḥ kākaḥ palāyitaḥ

    vartakaḥ svabhāvaniraparādho mandagatistena prāpto vyāpāditaḥ

    ato 'haṃ bravīmi na gantavyam ityādi

    tato mayoktambhrātaḥ śuka kim evaṃ bravīṣi māṃ prati yathā śrīmaddevapādāstathā bhavān api

    śukenoktamastv evam

    kintu

    durjanair ucyamānāni saṃmatāni priyāṇy api

    akālakusumānīva bhayaṃ saṃjanayanti hi

  25. 25
  26. 26

    राज्ञोक्तम्कथम् एतत्

    शुकः कथयति

    अस्ति यौवनश्रीनगरे मन्दमतिर्नाम रथकारः

    स च स्वभार्यां बन्धकीं जानाति

    किन्तु जारेण समं स्वचक्षुषा नैकस्थाने पश्यति

    ततो ऽसौ रथकारः अहम् अन्यं ग्रामं गच्छामीत्य् उक्त्वा चलितः

    स कियद्दूरं गत्वा पुनर् आगत्य पर्यङ्कतले स्वगृहे निभृतं स्थितः

    अथ रथकारो ग्रामान्तरं गत इत्य् उपजातविश्वासः स जारः सन्ध्याकाल एवागतः

    पश्चात्तेन जारेण समं तस्मिन्पर्यङ्के निर्भरं क्रीडन्ती पर्यङ्कतलस्थितस्य भर्तुः किंचिद् अङ्गस्पर्शात्स्वामिनं मायाविनं विज्ञाय मनसि सा विषण्णाभवत्

    ततो जारेणोक्तम्किम् इति त्वम् अद्य मया सह निर्भरं न रमसे विस्मितेव प्रतिभासि मे त्वम्

    अथ तयोक्तमनभिज्ञो ऽसि

    यो ऽसौ मम प्राणेश्वरो येन ममाकौमारं सख्यं सो ऽद्य ग्रामान्तरं गतः

    तेन विना सकलजनपूर्णो ऽपि ग्रामो मां प्रत्य् अरण्यवत्प्रतिभाति

    किं भावि तत्र परस्थाने किं खादितवान्कथं वा प्रसुप्तः इत्य् अस्मद्धृदयं विदीर्यते

    जारो ब्रूते तव किम् एवंविधा स्नेहभूमी रथकारः

    बन्धक्य् अवदद्रे बर्बर किं वदसि शृणु

    परुषाण्य् अपि या प्रोक्ता दृष्टा या क्रोधचक्षुषा

    सुप्रसन्नमुखी भर्तुः सा नारी धर्मभाजनम्

    rājñoktamkatham etat

    śukaḥ kathayati

    asti yauvanaśrīnagare mandamatirnāma rathakāraḥ

    sa ca svabhāryāṃ bandhakīṃ jānāti

    kintu jāreṇa samaṃ svacakṣuṣā naikasthāne paśyati

    tato 'sau rathakāraḥ aham anyaṃ grāmaṃ gacchāmīty uktvā calitaḥ

    sa kiyaddūraṃ gatvā punar āgatya paryaṅkatale svagṛhe nibhṛtaṃ sthitaḥ

    atha rathakāro grāmāntaraṃ gata ity upajātaviśvāsaḥ sa jāraḥ sandhyākāla evāgataḥ

    paścāttena jāreṇa samaṃ tasminparyaṅke nirbharaṃ krīḍantī paryaṅkatalasthitasya bhartuḥ kiṃcid aṅgasparśātsvāminaṃ māyāvinaṃ vijñāya manasi sā viṣaṇṇābhavat

    tato jāreṇoktamkim iti tvam adya mayā saha nirbharaṃ na ramase vismiteva pratibhāsi me tvam

    atha tayoktamanabhijño 'si

    yo 'sau mama prāṇeśvaro yena mamākaumāraṃ sakhyaṃ so 'dya grāmāntaraṃ gataḥ

    tena vinā sakalajanapūrṇo 'pi grāmo māṃ praty araṇyavatpratibhāti

    kiṃ bhāvi tatra parasthāne kiṃ khāditavānkathaṃ vā prasuptaḥ ity asmaddhṛdayaṃ vidīryate

    jāro brūte tava kim evaṃvidhā snehabhūmī rathakāraḥ

    bandhaky avadadre barbara kiṃ vadasi śṛṇu

    paruṣāṇy api yā proktā dṛṣṭā yā krodhacakṣuṣā

    suprasannamukhī bhartuḥ sā nārī dharmabhājanam

  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30