21 shlokas
- 1
अष्टावक्र उवाच
aṣṭāvakra uvāca
- 2
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यम् एकाकी रमते तु यः
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā
tṛptaḥ svacchendriyo nityam ekākī ramate tu yaḥ
- 3
न कदाचिज्जगत्य् अस्मिंस्तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम्
na kadācijjagaty asmiṃstattvajño hanta khidyati
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam
- 4
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्य् अमी
सल्लकीपल्लवप्रीतम् इवेभं निम्बपल्लवाः
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayanty amī
sallakīpallavaprītam ivebhaṃ nimbapallavāḥ
- 5
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्य् अधिवासितः
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavaty adhivāsitaḥ
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ
- 6
बुभुक्षुर् इह संसारे मुमुक्षुर् अपि दृश्यते
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः
bubhukṣur iha saṃsāre mumukṣur api dṛśyate
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ
- 7
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा
कस्याप्य् उदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā
kasyāpy udāracittasya heyopādeyatā na hi
- 8
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ
यथा जीविकया तस्माद्धन्य आस्ते यथासुखं
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau
yathā jīvikayā tasmāddhanya āste yathāsukhaṃ
- 9
कृतार्थो ऽनेन ज्ञानेनेत्य् एवं गलितधीः कृती
पश्यन्शृण्वन्स्पृशन्जिघ्रन्न् अश्नन्न् आस्ते यथासुखं
kṛtārtho 'nena jñānenety evaṃ galitadhīḥ kṛtī
paśyanśṛṇvanspṛśanjighrann aśnann āste yathāsukhaṃ
- 10
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare
- 11
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ
- 12
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः
समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ
samastavāsanāmukto muktaḥ sarvatra rājate
- 13
पश्यन्शृण्वन्स्पृशन्जिघ्रन्न् अश्नन्गृह्णन्वदन्व्रजन्
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः
paśyanśṛṇvanspṛśanjighrann aśnangṛhṇanvadanvrajan
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ
- 14
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ
- 15
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम्
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ
- 16
सुखे दुःखे नरे नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ
- 17
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare
- 18
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तम् उपाश्नुते
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptam upāśnute
- 19
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यम् इव संस्थितः
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ
śūnyacitto na jānāti kaivalyam iva saṃsthitaḥ
- 20
निर्ममो निरहंकारो न किंचिद् इति निश्चितः
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्न् अपि करोति न
nirmamo nirahaṃkāro na kiṃcid iti niścitaḥ
antargalitasarvāśaḥ kurvann api karoti na
- 21
मनःप्रकाशसम्मोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः
दशां कामपि सम्प्राप्तो भवेद्गलितमानसः
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ
daśāṃ kāmapi samprāpto bhavedgalitamānasaḥ

