33 shlokas
- 1
और्व उवाच
बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः
गुरुगेहे वसेद्भूप ब्रह्मचारी समाहितः
aurva uvāca
bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ
gurugehe vasedbhūpa brahmacārī samāhitaḥ
- 2
शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः
व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना
śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ
vratāni caratā grāhyo vedaśca kṛtabuddhinā
- 3
उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः
उपतिष्ठेत्तथा कुर्याद्गुरोरप्यभिवादनम्
ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ
upatiṣṭhettathā kuryādgurorapyabhivādanam
- 4
स्थिते तिष्ठेद्व्रजेद्याते नीचैरासीत चासति
शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत्
sthite tiṣṭhedvrajedyāte nīcairāsīta cāsati
śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret
- 5
तेनैवोक्तः पठेद्वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः
अनुज्ञातश्च भिक्षान्नम् अश्नीयाद्गुरुणा ततः
tenaivoktaḥ paṭhedvedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ
anujñātaśca bhikṣānnam aśnīyādguruṇā tataḥ
- 6
अवगाहेदपः पूर्वमाचार्येणावगाहिताः
समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यमुपानयेत्
avagāhedapaḥ pūrvamācāryeṇāvagāhitāḥ
samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyamupānayet
- 7
गृहीतग्राह्यवेदश्च ततो ऽनुज्ञामवाप्य वै
गार्हस्थ्यमावसेत्प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः
gṛhītagrāhyavedaśca tato 'nujñāmavāpya vai
gārhasthyamāvasetprājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ
- 8
विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा
गृहस्थकार्यमखिलं कुर्याद्भूपाल शक्तितः
vidhināvāptadārastu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā
gṛhasthakāryamakhilaṃ kuryādbhūpāla śaktitaḥ
- 9
निवापेन पितॄनर्चेद्यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन्
अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम्
nivāpena pitṝnarcedyajñairdevāṃstathātithīn
annairmunīṃśca svādhyāyairapatyena prajāpatim
- 10
बलिकर्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत्
प्राप्नोति लोकान्पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्
balikarmaṇā ca bhūtāni vātsalyenākhilaṃ jagat
prāpnoti lokānpuruṣo nijakarmasamārjitān
- 11
भिक्षाभुजश्च ये केचित्परिव्राड्ब्रह्मचारिणः
ते ऽप्यत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम्
bhikṣābhujaśca ye kecitparivrāḍbrahmacāriṇaḥ
te 'pyatraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṃ tena vai param
- 12
वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो
अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च
vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca prabho
aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca
- 13
अनिकेता ह्यनाहारा यत्रसायंगृहास्तु ये
तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिरेव च
aniketā hyanāhārā yatrasāyaṃgṛhāstu ye
teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonireva ca
- 14
तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृप
गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम्
teṣāṃ svāgatadānādi vaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa
gṛhāgatānāṃ dadyācca śayanāsanabhojanam
- 15
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati
- 16
अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव गृहे सतः
परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते
avajñānamahaṃkāro dambhaścaiva gṛhe sataḥ
paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate
- 17
यस्तु सम्यक्करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम्
सर्वबन्धविमुक्तो ऽसौ लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्
yastu samyakkarotyevaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim
sarvabandhavimukto 'sau lokānāpnotyanuttamān
- 18
वयःपरिणतौ राजन्कृतकृत्यो गृहाश्रमी
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा
vayaḥpariṇatau rājankṛtakṛtyo gṛhāśramī
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā
- 19
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः
भूमिशायी भवेत्तत्र मुनिः सर्वातिथिर्नृप
parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ
bhūmiśāyī bhavettatra muniḥ sarvātithirnṛpa
- 20
चर्मकाशकुशैः कुर्यात्परिधानोत्तरीयके
तद्वत्त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य नरेश्वर
carmakāśakuśaiḥ kuryātparidhānottarīyake
tadvattriṣavaṇaṃ snānaṃ śastamasya nareśvara
- 21
देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम्
भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तमस्य नरेश्वर
devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam
bhikṣābalipradānaṃ ca śastamasya nareśvara
- 22
वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश्चास्य शस्यते
तपस्यतश्च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता
vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaścāsya śasyate
tapasyataśca rājendra śītoṣṇādisahiṣṇutā
- 23
यस्त्वेतां नियतश्चर्यां वानप्रस्थश्चरेन्मुनिः
स दहत्यग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च शाश्वतान्
yastvetāṃ niyataścaryāṃ vānaprasthaścarenmuniḥ
sa dahatyagnivaddoṣāñjayellokāṃśca śāśvatān
- 24
चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः
तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि
caturthaścāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ
tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi
- 25
पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप
चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्धूतमत्सरः
putradravyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa
caturthamāśramasthānaṃ gacchennirdhūtamatsaraḥ
- 26
त्रैवर्गिकांस्त्यजेत्सर्वानारम्भानवनीपते
मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्वेव जन्तुषु
traivargikāṃstyajetsarvānārambhānavanīpate
mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣveva jantuṣu
- 27
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित्
युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश्च वर्जयेत्
jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit
yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃśca varjayet
- 28
एकरात्रस्थितिर्ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे
तथा तिष्ठेद्यथा प्रीतिर्द्वेषो वा नास्य जायते
ekarātrasthitirgrāme pañcarātrasthitiḥ pure
tathā tiṣṭhedyathā prītirdveṣo vā nāsya jāyate
- 29
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद्गृहान्
prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane
kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭedgṛhān
- 30
कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये
तांस्तु दोषान्परित्यज्य परिव्राङ्निर्ममो भवेत्
kāmaḥ krodhastathā darpamohalobhādayaśca ye
tāṃstu doṣānparityajya parivrāṅnirmamo bhavet

