26 shlokas
- 1
सगर उवाच
कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास्तथा
पुंसः क्रियामहं श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम
sagara uvāca
kathitaṃ cāturāśramyaṃ cāturvarṇyakriyāstathā
puṃsaḥ kriyāmahaṃ śrotumicchāmi dvijasattama
- 2
नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां क्रियां पुंसामशेषतः
समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः
nityāṃ naimittikīṃ kāmyāṃ kriyāṃ puṃsāmaśeṣataḥ
samākhyāhi bhṛguśreṣṭha sarvajño hyasi me mataḥ
- 3
और्व उवाच
यदेतदुक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रितम्
तदहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप
aurva uvāca
yadetaduktaṃ bhavatā nityanaimittikāśritam
tadahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
- 4
जातस्य जातकर्मादि क्रियाकाण्डमशेषतः
पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम्
jātasya jātakarmādi kriyākāṇḍamaśeṣataḥ
putrasya kurvīta pitā śrāddhaṃ cābhyudayātmakam
- 5
युग्मांस्तु प्राङ्मुखान्विप्रान्भोजयेन्मनुजेश्वर
यथावृत्ति तथा कुर्याद्दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम्
yugmāṃstu prāṅmukhānviprānbhojayenmanujeśvara
yathāvṛtti tathā kuryāddaivaṃ pitryaṃ dvijanmanām
- 6
दध्ना यवैः सबदरैर्मिश्रान्पिण्डान्मुदा युतः
नान्दीमुखेभ्यस्तीर्थेन दद्याद्दैवेन पार्थिव
dadhnā yavaiḥ sabadarairmiśrānpiṇḍānmudā yutaḥ
nāndīmukhebhyastīrthena dadyāddaivena pārthiva
- 7
प्राजापत्येन वा सर्वमुपचारं प्रदक्षिणम्
कुर्वीत तत्तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते
prājāpatyena vā sarvamupacāraṃ pradakṣiṇam
kurvīta tattathāśeṣavṛddhikāleṣu bhūpate
- 8
ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमे ऽहनि
देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम्
tataśca nāma kurvīta pitaiva daśame 'hani
devapūrvaṃ narākhyaṃ hi śarmavarmādisaṃyutam
- 9
शर्मेति ब्राह्मणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम्
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः
śarmeti brāhmaṇasyoktaṃ varmeti kṣatrasaṃśrayam
guptadāsātmakaṃ nāma praśastaṃ vaiśyaśūdrayoḥ
- 10
नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा
नामङ्गल्यं जुगुप्स्यं वा नाम कुर्यात्समाक्षरम्
nārthahīnaṃ na cāśastaṃ nāpaśabdayutaṃ tathā
nāmaṅgalyaṃ jugupsyaṃ vā nāma kuryātsamākṣaram
- 11
नातिदीर्घं न ह्रस्वं वा नातिगुर्वक्षरान्वितम्
सुखोच्चार्यं तु तन्नाम कुर्याद्यत्प्रवणाक्षरम्
nātidīrghaṃ na hrasvaṃ vā nātigurvakṣarānvitam
sukhoccāryaṃ tu tannāma kuryādyatpravaṇākṣaram
- 12
ततो ऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि
यथोक्तं विधिमाश्रित्य कुर्याद्विद्यापरिग्रहम्
tato 'nantarasaṃskārasaṃskṛto guruveśmani
yathoktaṃ vidhimāśritya kuryādvidyāparigraham
- 13
गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम्
गार्हस्थ्यमिच्छन्भूपाल कुर्याद्दारपरिग्रहम्
gṛhītavidyo gurave dattvā ca gurudakṣiṇām
gārhasthyamicchanbhūpāla kuryāddāraparigraham
- 14
ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात्संकल्पपूर्वकम्
गुरोः शुश्रूषणं कुर्यात्तत्पुत्रादेरथापि वा
brahmacaryeṇa vā kālaṃ kuryātsaṃkalpapūrvakam
guroḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryāttatputrāderathāpi vā
- 15
वैखानसो वापि भवेत्परिव्राडथवेच्छया
पूर्वसंकल्पितं यादृक्तादृक्कुर्यान्महीपते
vaikhānaso vāpi bhavetparivrāḍathavecchayā
pūrvasaṃkalpitaṃ yādṛktādṛkkuryānmahīpate
- 16
वर्षैरेकगुणां भार्यामुद्वहेत्त्रिगुणः स्वयम्
नातिकेशामकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम्
varṣairekaguṇāṃ bhāryāmudvahettriguṇaḥ svayam
nātikeśāmakeśāṃ vā nātikṛṣṇāṃ na piṅgalām
- 17
निसर्गतो विकलाङ्गीमधिकाङ्गीं च नोद्वहेत्
नाविशुद्धां सरोमां वा ऽकुलजां वातिरोगिणीम्
nisargato vikalāṅgīmadhikāṅgīṃ ca nodvahet
nāviśuddhāṃ saromāṃ vā 'kulajāṃ vātirogiṇīm
- 18
न दुष्टां दुष्टवाचालां व्यङ्गिनीं पितृमातृतः
न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम्
na duṣṭāṃ duṣṭavācālāṃ vyaṅginīṃ pitṛmātṛtaḥ
na śmaśruvyañjanavatīṃ na caiva puruṣākṛtim
- 19
न घर्घरस्वरां क्षामवाक्यां काकस्वरां न च
नातिबद्धेक्षणां तद्वद्वृत्ताक्षीं नोद्वहेत्स्त्रियम्
na ghargharasvarāṃ kṣāmavākyāṃ kākasvarāṃ na ca
nātibaddhekṣaṇāṃ tadvadvṛttākṣīṃ nodvahetstriyam
- 20
यस्याश्च लोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास्तथोन्नतौ
कूपो यस्या हसन्त्याश्च गण्डयोस्तां च नोद्वहेत्
yasyāśca lomaśe jaṅghe gulphau yasyāstathonnatau
kūpo yasyā hasantyāśca gaṇḍayostāṃ ca nodvahet
- 21
नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजाम् अरुणेक्षणाम्
आपीनहस्तपादां च न कन्यामुद्वहेद्बुधः
nātirūkṣacchaviṃ pāṇḍukarajām aruṇekṣaṇām
āpīnahastapādāṃ ca na kanyāmudvahedbudhaḥ
- 22
न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत्संहतभ्रुवम्
न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः
na vāmanāṃ nātidīrghāṃ nodvahetsaṃhatabhruvam
na cāticchidradaśanāṃ na karālamukhīṃ naraḥ
- 23
पञ्चमीं मातृपक्षाच्च पितृपक्षाच्च सप्तमीम्
गृहस्थस्तूद्वहेत्कन्यां न्याय्येन विधिना नृप
pañcamīṃ mātṛpakṣācca pitṛpakṣācca saptamīm
gṛhasthastūdvahetkanyāṃ nyāyyena vidhinā nṛpa
- 24
ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः
गान्धर्वराक्षसौ चान्यौ पैशाचश्चाष्टमो ऽधमः
brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ
gāndharvarākṣasau cānyau paiśācaścāṣṭamo 'dhamaḥ
- 25
एतेषां यस्य यो धर्मो वर्णस्योक्तो महर्षिभिः
कुर्वीत दाराहरणं तेनान्यं परिवर्जयेत्
eteṣāṃ yasya yo dharmo varṇasyokto maharṣibhiḥ
kurvīta dārāharaṇaṃ tenānyaṃ parivarjayet
- 26
सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस्तया
समुद्वहेद्ददात्येतत्सम्यगूढं महाफलम्
sadharmacāriṇīṃ prāpya gārhasthyaṃ sahitastayā
samudvaheddadātyetatsamyagūḍhaṃ mahāphalam

