25 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
यथावत्कथितं सर्वं यत्पृष्टो ऽसि मया गुरो
श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वेकं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
maitreya uvāca
yathāvatkathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo 'si mayā guro
śrotumicchāmyahaṃ tvekaṃ tadbhavānprabravītu me
- 2
सप्तद्वीपानि पातालवीथ्यश्च सुमहामुने
सप्त लोकाश्च ये ऽन्तःस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः
saptadvīpāni pātālavīthyaśca sumahāmune
sapta lokāśca ye 'ntaḥsthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ
- 3
स्थूलैः सूक्ष्मैस्तथासूक्ष्मैः सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरैस्तथा
स्थूलैः स्थूलतरैश्चैतत्सर्वं प्राणिभिरावृतम्
sthūlaiḥ sūkṣmaistathāsūkṣmaiḥ sūkṣmātsūkṣmataraistathā
sthūlaiḥ sthūlataraiścaitatsarvaṃ prāṇibhirāvṛtam
- 4
अङ्गुलस्याष्टभागो ऽपि न सो ऽस्ति मुनिसत्तम
न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः
aṅgulasyāṣṭabhāgo 'pi na so 'sti munisattama
na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ
- 5
सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन्किल
आयुषो ऽन्ते ततो यान्ति यातना तत्प्रचोदिताः
sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavankila
āyuṣo 'nte tato yānti yātanā tatpracoditāḥ
- 6
यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्वथ योनिषु
जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणामेष निर्णयः
yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsvatha yoniṣu
jantavaḥ parivartante śāstrāṇāmeṣa nirṇayaḥ
- 7
सो ऽहम् इच्छामि तच्छ्रोतुं यमस्य वशवर्तिनः
न भवन्ति नरा येन तत्कर्म कथयामलम्
so 'ham icchāmi tacchrotuṃ yamasya vaśavartinaḥ
na bhavanti narā yena tatkarma kathayāmalam
- 8
पराशर उवाच
अयमेव मुने प्रश्नो नकुलेन महात्मना
पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत्तच्छृणुष्व मे
parāśara uvāca
ayameva mune praśno nakulena mahātmanā
pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yattacchṛṇuṣva me
- 9
भीष्म उवाच
पुरा ममागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्विजः
मामुवाच स पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः
bhīṣma uvāca
purā mamāgato vatsa sakhā kāliṅgako dvijaḥ
māmuvāca sa pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ
- 10
तेनाख्यातम् इदं चेदमित्थं चैतद्भविष्यति
तथा च तदभूद्वत्स यथोक्तं तेन धीमता
tenākhyātam idaṃ cedamitthaṃ caitadbhaviṣyati
tathā ca tadabhūdvatsa yathoktaṃ tena dhīmatā
- 11
स पृष्टश्च मया भूयः श्रद्दधानेन वै द्विजः
यद्यदाह न तद्दृष्टमन्यथा हि मया क्वचित्
sa pṛṣṭaśca mayā bhūyaḥ śraddadhānena vai dvijaḥ
yadyadāha na taddṛṣṭamanyathā hi mayā kvacit
- 12
एकदा तु मया पृष्टम्यदेतद्भवतोदितम्
प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर्वचः
ekadā tu mayā pṛṣṭamyadetadbhavatoditam
prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya munervacaḥ
- 13
जातिस्मरेण कथितं रहस्यं परमं मम
यमकिंकरयोर्यो ऽभूत्संवादस्तं ब्रवीमि ते
jātismareṇa kathitaṃ rahasyaṃ paramaṃ mama
yamakiṃkarayoryo 'bhūtsaṃvādastaṃ bravīmi te
- 14
कालिङ्ग उवाच
स्वपुरुषम् अभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले
परिहर मधुसूदनप्रपन्नान्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्
kāliṅga uvāca
svapuruṣam abhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle
parihara madhusūdanaprapannānprabhurahamanyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām
- 15
अहम् अमरगणार्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः
हरिगुरुवशगो ऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः
aham amaragaṇārcitena dhātrā yama iti lokahitāhite niyuktaḥ
hariguruvaśago 'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ
- 16
कटकमुकुटकर्णिकादिभेदैः कनकमभेदमपीष्यते यथैकम्
सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर्हरिरखिलाभिरुदीर्यते तथैकः
kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakamabhedamapīṣyate yathaikam
surapaśumanujādikalpanābhirharirakhilābhirudīryate tathaikaḥ
- 17
क्षितिजलपरमाणवो ऽनिलान्ते पुनरपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याः
सुरपशुमनुजादयस्तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन
kṣitijalaparamāṇavo 'nilānte punarapi yānti yathaikatāṃ dharitryāḥ
surapaśumanujādayastathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena
- 18
हरिम् अमरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः
तमपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाग्निमाज्यसिक्तम्
harim amaragaṇārcitāṅghripadmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi martyaḥ
tamapagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṛtya yathāgnimājyasiktam
- 19
इति यमवचनं निशम्य पाशी यमपुरुषस्तम् उवाच धर्मराजम्
कथय मम विभो समस्तधातुर्भवति हरेः खलु यादृशो ऽस्य भक्तः
iti yamavacanaṃ niśamya pāśī yamapuruṣastam uvāca dharmarājam
kathaya mama vibho samastadhāturbhavati hareḥ khalu yādṛśo 'sya bhaktaḥ
- 20
यम उवाच
न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे
न हरति न च हन्ति किंचिदुच्चैः सितमनसं तमवैहि विष्णुभक्तम्
yama uvāca
na calati nijavarṇadharmato yaḥ samamatirātmasuhṛdvipakṣapakṣe
na harati na ca hanti kiṃciduccaiḥ sitamanasaṃ tamavaihi viṣṇubhaktam
- 21
कलिकलुषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर्मलिनीकृतो ऽस्तमोहे
मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततमवैहि हरेरतीव भक्तम्
kalikaluṣamalena yasya nātmā vimalamatermalinīkṛto 'stamohe
manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatamavaihi hareratīva bhaktam
- 22
कनकमपि रहस्यवेक्ष्य बुद्ध्या तृणमिव यः समवैति वै परस्वम्
भवति च भगवत्यनन्यचेताः पुरुषवरं तमवैहि विष्णुभक्तम्
kanakamapi rahasyavekṣya buddhyā tṛṇamiva yaḥ samavaiti vai parasvam
bhavati ca bhagavatyananyacetāḥ puruṣavaraṃ tamavaihi viṣṇubhaktam
- 23
स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णुर्मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः
न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जे भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः
sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva viṣṇurmanasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ
na hi tuhinamayūkharaśmipuñje bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ
- 24
विमलमतिर् अमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितो ऽखिलसत्त्वमित्रभूतः
प्रियहितवचनो ऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः
vimalamatir amatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito 'khilasattvamitrabhūtaḥ
priyahitavacano 'stamānamāyo vasati sadā hṛdi tasya vāsudevaḥ
- 25
वसति हृदि सनातने च तस्मिन्भवति पुमाञ्जगतो ऽस्य सौम्यरूपः
क्षितिरसम् अतिरम्यमात्मनो ऽन्तः कथयति चारुतयैव सालपोतः
vasati hṛdi sanātane ca tasminbhavati pumāñjagato 'sya saumyarūpaḥ
kṣitirasam atiramyamātmano 'ntaḥ kathayati cārutayaiva sālapotaḥ

