40 shlokas
- 1
मैत्रेय उवाच
भगवन्भगवान्देवः संसारविजिगीषुभिः
समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुराराध्यते यथा
maitreya uvāca
bhagavanbhagavāndevaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ
samākhyāhi jagannātho viṣṇurārādhyate yathā
- 2
आराधिताच्च गोविन्दादाराधनपरैर्नरैः
यत्प्राप्यते फलं श्रोतुं तच्चेच्छामि महामुने
ārādhitācca govindādārādhanaparairnaraiḥ
yatprāpyate phalaṃ śrotuṃ taccecchāmi mahāmune
- 3
पराशर उवाच
यत्पृच्छति भवानेतत्सगरेण महात्मना
और्वः प्राह यथा पृष्टस्तन्मे कथयतः शृणु
parāśara uvāca
yatpṛcchati bhavānetatsagareṇa mahātmanā
aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭastanme kathayataḥ śṛṇu
- 4
सगरः प्रणिपत्येदमौर्वं पप्रच्छ भार्गवम्
विष्णोराराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम
sagaraḥ praṇipatyedamaurvaṃ papraccha bhārgavam
viṣṇorārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama
- 5
फलं चाराधिते विष्णौ यत्पुंसाम् अभिजायते
स चाह पृष्टो यत्तेन तन्मैत्रेयाखिलं शृणु
phalaṃ cārādhite viṣṇau yatpuṃsām abhijāyate
sa cāha pṛṣṭo yattena tanmaitreyākhilaṃ śṛṇu
- 6
और्व उवाच
भौमान्मनोरथान्स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम्
प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम्
aurva uvāca
bhaumānmanorathānsvargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam
prāpnotyārādhite viṣṇau nirvāṇamapi cottamam
- 7
यद्यदिच्छति यावच्च फलमाराधिते ऽच्युते
तत्तदाप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम् अथापि वा
yadyadicchati yāvacca phalamārādhite 'cyute
tattadāpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā
- 8
यत्तु पृच्छसि भूपाल कथमाराध्यते हि सः
तदहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे
yattu pṛcchasi bhūpāla kathamārādhyate hi saḥ
tadahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me
- 9
वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्
विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारणम्
varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān
viṣṇurārādhyate panthā nānyastattoṣakāraṇam
- 10
यजन्यज्ञान्यजत्येनं जपत्येनं जपन्नृप
घ्नंस्तथान्यान्हिनस्त्येनं सर्वभूतो यतो हरिः
yajanyajñānyajatyenaṃ japatyenaṃ japannṛpa
ghnaṃstathānyānhinastyenaṃ sarvabhūto yato hariḥ
- 11
तस्मात्सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः
आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा
tasmātsadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ
ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā
- 12
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्च पृथिवीपते
स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraśca pṛthivīpate
svadharmatatparo viṣṇumārādhayati nānyathā
- 13
परापवादं पैशुन्यमनृतं च न भाषते
अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः
parāpavādaṃ paiśunyamanṛtaṃ ca na bhāṣate
anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ
- 14
परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम्
न करोति पुमान्भूप तोष्यते तेन केशवः
parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim
na karoti pumānbhūpa toṣyate tena keśavaḥ
- 15
न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश्च देहिनः
यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः
na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃśca dehinaḥ
yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ
- 16
देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः
तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर
devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ
toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara
- 17
यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस्तथा
हितकामो हरिस्तेन तोष्यते सर्वदा सुखम्
yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yastathā
hitakāmo haristena toṣyate sarvadā sukham
- 18
यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम्
विशुद्धचेतसा विष्णुस्तोष्यते तेन सर्वदा
yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam
viśuddhacetasā viṣṇustoṣyate tena sarvadā
- 19
वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम
तेषु तिष्ठन्नरो विष्णुमाराधयति नान्यथा
varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama
teṣu tiṣṭhannaro viṣṇumārādhayati nānyathā
- 20
सगर उवाच
तदहं श्रोतुमिच्छामि वर्णधर्मान् अशेषतः
तथैवाश्रमधर्मांश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्
sagara uvāca
tadahaṃ śrotumicchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ
tathaivāśramadharmāṃśca dvijavarya bravīhi tān
- 21
और्व उवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम्
त्वमेकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान्मयोदितान्
aurva uvāca
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam
tvamekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmānmayoditān
- 22
दानं दद्याद्यजेद्देवान्यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः
नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम्
dānaṃ dadyādyajeddevānyajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ
nityodakī bhavedvipraḥ kuryāccāgniparigraham
- 23
वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यान् अन्यानध्यापयेत्तथा
कुर्यात्प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः
vṛttyarthaṃ yājayeccānyān anyānadhyāpayettathā
kuryātpratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ
- 24
सर्वलोकहितं कुर्यान्नाहितं कस्यचिद्द्विजः
मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्
sarvalokahitaṃ kuryānnāhitaṃ kasyaciddvijaḥ
maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam
- 25
ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद्द्विजः
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव
grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhirbhaveddvijaḥ
ṛtāvabhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva
- 26
दानानि दद्यादिच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि
यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च पार्थिवः
dānāni dadyādicchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi
yajecca vividhairyajñairadhīyīta ca pārthivaḥ
- 27
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका
तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम्
śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā
tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam
- 28
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः
भवन्ति नृपतेरंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम्
dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ
bhavanti nṛpateraṃśā yato yajñādikarmaṇām
- 29
दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात्
प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान्वर्णसंस्थाकरो नृपः
duṣṭānāṃ śāsanādrājā śiṣṭānāṃ paripālanāt
prāpnotyabhimatāṃllokānvarṇasaṃsthākaro nṛpaḥ
- 30
पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर
वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः
paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara
vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ

