154 shlokas
- 1
श्रीदेव्युवाच
सह लक्षणसंस्कारैर् आज्ञापय महारसान्
अन्यच्च तादृशं देव रसविद्योपकारकम्
śrīdevyuvāca
saha lakṣaṇasaṃskārair ājñāpaya mahārasān
anyacca tādṛśaṃ deva rasavidyopakārakam
- 2
श्रीभैरव उवाच
माक्षिको विमलः शैलश्चपलो रसकस्तथा
सस्यको दरदश्चैव स्रोतोञ्जनम् अथाष्टकम्
अष्टौ महारसाश्चैवम् एतान्प्रथमतः शृणु
śrībhairava uvāca
mākṣiko vimalaḥ śailaścapalo rasakastathā
sasyako daradaścaiva srotoñjanam athāṣṭakam
aṣṭau mahārasāścaivam etānprathamataḥ śṛṇu
- 3
कृष्णस्तु भारतं श्रुत्वा योगनिद्राम् उपागतः
तस्य पादतले विद्धं व्याधेन मृगशङ्कया
kṛṣṇastu bhārataṃ śrutvā yoganidrām upāgataḥ
tasya pādatale viddhaṃ vyādhena mṛgaśaṅkayā
- 4
ये तत्र पतिता भूमौ क्षताद्रुधिरबिन्दवः
ते निम्बफलसंस्थाना जाता वै माक्षिकोपलाः
ye tatra patitā bhūmau kṣatādrudhirabindavaḥ
te nimbaphalasaṃsthānā jātā vai mākṣikopalāḥ
- 5
माक्षिको द्विविधस्तत्र पीतशुक्लविभागतः
विमलस्त्रिविधो देवि शुक्लः पीतश्च लोहितः
mākṣiko dvividhastatra pītaśuklavibhāgataḥ
vimalastrividho devi śuklaḥ pītaśca lohitaḥ
- 6
तैलारनालतक्रेषु गोमूत्रे कदलीरसे
कुलत्थकोद्रवक्वाथैः माक्षिकं विमलं तथा
मुहुः शूरणकन्दस्थं स्वेदयेद्वरवर्णिनि
tailāranālatakreṣu gomūtre kadalīrase
kulatthakodravakvāthaiḥ mākṣikaṃ vimalaṃ tathā
muhuḥ śūraṇakandasthaṃ svedayedvaravarṇini
- 7
क्षाराम्ललवणैरण्डतैलसर्पिःसमन्वितम्
पुटत्रयं प्रदातव्यं तद्द्वयं शोधितं भवेत्
kṣārāmlalavaṇairaṇḍatailasarpiḥsamanvitam
puṭatrayaṃ pradātavyaṃ taddvayaṃ śodhitaṃ bhavet
- 8
माक्षिकं चूर्णितं स्तन्यस्नुह्यर्कक्षीरभावितम्
सत्त्वं मुञ्चति सुध्मातं टङ्ककङ्कुष्ठमोदितम्
mākṣikaṃ cūrṇitaṃ stanyasnuhyarkakṣīrabhāvitam
sattvaṃ muñcati sudhmātaṃ ṭaṅkakaṅkuṣṭhamoditam
- 9
कदलीकन्दतुलसीनारङ्गाम्लपरिप्लुतम्
सप्तसप्तपुटोपेतं पञ्चद्रावकसंयुतम्
स्त्रीस्तन्यमोदितं ध्मातं सत्त्वं मुञ्चति माक्षिकम्
kadalīkandatulasīnāraṅgāmlapariplutam
saptasaptapuṭopetaṃ pañcadrāvakasaṃyutam
strīstanyamoditaṃ dhmātaṃ sattvaṃ muñcati mākṣikam
- 10
क्षौद्रगन्धर्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च
कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः
मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु
kṣaudragandharvatailābhyāṃ gomūtreṇa ghṛtena ca
kadalīkandasāreṇa bhāvitaṃ mākṣikaṃ muhuḥ
mūṣāyāṃ muñcati dhmātaṃ sattvaṃ śulvanibhaṃ mṛdu
- 11
देवदालीरसं क्षिप्त्वा पादांशटङ्कणैर्युतम्
प्रकटां मूषिकां कृत्वा धमेत्सत्त्वम् अपेक्षितम्
devadālīrasaṃ kṣiptvā pādāṃśaṭaṅkaṇairyutam
prakaṭāṃ mūṣikāṃ kṛtvā dhametsattvam apekṣitam
- 12
किमत्र चित्रं कदलीरसेन सुपाचितं सूरणकन्दसम्पुटे
वातारितैलेन पुटेन ताप्यं पुटेन दग्धं वरशुद्धिम् एति
kimatra citraṃ kadalīrasena supācitaṃ sūraṇakandasampuṭe
vātāritailena puṭena tāpyaṃ puṭena dagdhaṃ varaśuddhim eti
- 13
गोमूत्रैश्च स्नुहिक्षीरैः भाव्यमेरण्डतैलकैः
माक्षिकं दिनम् एकं तु मर्दितं वटकीकृतम्
अभ्रवद्धमयेत्सत्त्वं सस्यकस्याप्ययं विधिः
gomūtraiśca snuhikṣīraiḥ bhāvyameraṇḍatailakaiḥ
mākṣikaṃ dinam ekaṃ tu marditaṃ vaṭakīkṛtam
abhravaddhamayetsattvaṃ sasyakasyāpyayaṃ vidhiḥ
- 14
ताप्यम् आवर्तकं धातुमाक्षिकं मधुधातुकम्
माक्षिकं तिक्तमधुरं मेहार्शःक्षयकुष्ठनुत्
कफपित्तहरं बल्यं योगवाहि रसायनम्
tāpyam āvartakaṃ dhātumākṣikaṃ madhudhātukam
mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mehārśaḥkṣayakuṣṭhanut
kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam
- 15
ज्वरसंनिपातदारिद्र्याण्यपि यन्नामकथनमात्रेण
नश्यन्ति योजनशते कस्तस्माल्लोहवेधकरः
jvarasaṃnipātadāridryāṇyapi yannāmakathanamātreṇa
naśyanti yojanaśate kastasmāllohavedhakaraḥ
- 16
विमलं शिग्रुतोयेन काङ्क्षीकासीसटङ्कणैः
वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः
vimalaṃ śigrutoyena kāṅkṣīkāsīsaṭaṅkaṇaiḥ
vajrakandasamāyuktaṃ bhāvitaṃ kadalīrasaiḥ
- 17
मोक्षकक्षारसंयुक्तं धामितं मूकमूषया
सत्त्वं चन्द्रार्कसंकाशं प्रयच्छति न संशयः
mokṣakakṣārasaṃyuktaṃ dhāmitaṃ mūkamūṣayā
sattvaṃ candrārkasaṃkāśaṃ prayacchati na saṃśayaḥ
- 18
पतितो ऽपतितश्चेति द्विविधः शैल ईश्वरि
ग्रन्थान्तरेऽपि कीर्त्यो ऽसौ कीर्तितो बहुभिः सुरैः
patito 'patitaśceti dvividhaḥ śaila īśvari
granthāntare'pi kīrtyo 'sau kīrtito bahubhiḥ suraiḥ
- 19
निदाघे घर्मसंतप्ता धातुसारं धराधराः
निर्यासं च विमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु कीर्तितम्
nidāghe gharmasaṃtaptā dhātusāraṃ dharādharāḥ
niryāsaṃ ca vimuñcanti tacchilājatu kīrtitam
- 20
शिलावद्धातुकं ध्मातं शैलजं गिरिसानुजम्
जत्वद्रिजं गिरिः शैलः प्रोक्तस्त्वयानुकीर्तितः
śilāvaddhātukaṃ dhmātaṃ śailajaṃ girisānujam
jatvadrijaṃ giriḥ śailaḥ proktastvayānukīrtitaḥ
- 21
क्षाराम्लगोजलैर्ध्मातं शुध्यते च शिलाजतु
अथवा गोघृतेनापि त्रिफलद्व्यार्द्रकद्रवैः
लोहपात्रे विनिक्षिप्य शोधयेत्तत्तु यत्नतः
kṣārāmlagojalairdhmātaṃ śudhyate ca śilājatu
athavā goghṛtenāpi triphaladvyārdrakadravaiḥ
lohapātre vinikṣipya śodhayettattu yatnataḥ
- 22
शैलं विचूर्णयित्वा तु धान्याम्लोपविषैर्विषैः
पिण्डं बद्ध्वा तु विधिवत्पातयेच्चपलं यथा
śailaṃ vicūrṇayitvā tu dhānyāmlopaviṣairviṣaiḥ
piṇḍaṃ baddhvā tu vidhivatpātayeccapalaṃ yathā
- 23
गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते
हैमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः
gauraḥ śveto'ruṇaḥ kṛṣṇaścapalastu praśasyate
haimābhaścaiva tārābho viśeṣādrasabandhakaḥ
- 24
शेषौ मध्यौ च लाक्षावत्शीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ
वङ्गवद्द्रवते वह्नौ चपलस्तेन कीर्तितः
śeṣau madhyau ca lākṣāvatśīghradrāvau tu niṣphalau
vaṅgavaddravate vahnau capalastena kīrtitaḥ
- 25
वस्त्रेण बद्ध्वा चपलं लङ्घयेद्यदि सागरम्
वस्त्रं च वेष्टयेत्सद्यः तेनासौ चपलः स्मृतः
vastreṇa baddhvā capalaṃ laṅghayedyadi sāgaram
vastraṃ ca veṣṭayetsadyaḥ tenāsau capalaḥ smṛtaḥ
- 26
सारयेत्पुटपाकेन चपलं गिरिमस्तके
देहबन्धं करोत्येव विशेषाद्रसबन्धनम्
sārayetpuṭapākena capalaṃ girimastake
dehabandhaṃ karotyeva viśeṣādrasabandhanam
- 27
चपलश्चपलावेधं करोति घनवच्चलः
चपलो लेखनः स्निग्धो देहलोहकरो मतः
capalaścapalāvedhaṃ karoti ghanavaccalaḥ
capalo lekhanaḥ snigdho dehalohakaro mataḥ
- 28
मृत्तिकागुडपाषाणभेदतो रसकस्त्रिधा
mṛttikāguḍapāṣāṇabhedato rasakastridhā
- 29
पीतस्तु मृत्तिकाकारो मृत्तिकारसको वरः
गुडाभो मध्यमो ज्ञेयः पाषाणाभः कनिष्ठकः
pītastu mṛttikākāro mṛttikārasako varaḥ
guḍābho madhyamo jñeyaḥ pāṣāṇābhaḥ kaniṣṭhakaḥ
- 30
कटुकालाबुनिर्यासेनालोड्य रसकं पचेत्
शुद्धो दोषविनिर्मुक्तः पीतवर्णस्तु जायते
kaṭukālābuniryāsenāloḍya rasakaṃ pacet
śuddho doṣavinirmuktaḥ pītavarṇastu jāyate

